Nudności, wymioty i biegunka podczas chemioterapii – jak sobie z nimi radzić i kiedy szukać pomocy?

Nudności, wymioty i biegunka należą do częstych działań niepożądanych chemioterapii, ale nie występują po każdym schemacie i nie u każdego pacjenta mają takie samo nasilenie. W wielu przypadkach można je skutecznie ograniczyć, szczególnie jeśli leczenie zapobiegające nudnościom i wymiotom zostanie zastosowane odpowiednio wcześnie.

Dlaczego chemioterapia może powodować nudności i wymioty?

Niektóre leki przeciwnowotworowe pobudzają mechanizmy odpowiedzialne za nudności i odruch wymiotny. Ryzyko zależy przede wszystkim od zastosowanego leku, jego dawki oraz całego schematu terapii. Schematy klasyfikuje się więc według ryzyka wywołania wymiotów – od minimalnego do wysokiego. Znaczenie mają również cechy indywidualne. Większe ryzyko mogą mieć m.in. osoby, u których nudności i wymioty występowały po wcześniejszych cyklach, osoby młodsze, kobiety oraz pacjenci ze skłonnością do choroby lokomocyjnej lub nasilonych nudności w ciąży.

Objawy nie zawsze pojawiają się od razu. Mogą wystąpić w ciągu pierwszej doby po chemioterapii albo dopiero w kolejnych dniach. Najczęściej utrzymują się przez 24-48 godzin, ale u części pacjentów mogą trwać nawet do około tygodnia. 

Ostre nudności i wymioty pojawiają się w ciągu pierwszych 24 godzin od podania chemioterapii, natomiast opóźnione występują po upływie pierwszej doby, najczęściej w ciągu kolejnych 4 dni.

U niektórych osób po kilku cyklach pojawiają się także tzw. nudności wyprzedzające – jeszcze przed podaniem chemioterapii, np. pod wpływem widoku, zapachu lub skojarzenia z miejscem leczenia. Warto powiedzieć o nich zespołowi prowadzącemu, ponieważ także można próbować im zapobiegać.

Leki przeciwwymiotne najlepiej działają, zanim pojawią się objawy

W zależności od ryzyka wymiotów lekarz może zastosować jeden lek albo połączenie kilku preparatów. W schematach o większym ryzyku stosuje się m.in. leki blokujące receptory 5-HT3, takie jak ondansetron lub palonosetron, leki blokujące receptor NK1, np. aprepitant, a także deksametazon i w odpowiednich schematach olanzapinę.

Olanzapina jest lekiem stosowanym również w psychiatrii, jednak podczas chemioterapii wykorzystuje się jej działanie przeciwwymiotne. Dawka jest dobierana do wskazania i indywidualnych potrzeb pacjenta. Jej zastosowanie nie oznacza rozpoznania zaburzeń psychicznych.

Najważniejsza zasada: lek przeciwwymiotny należy przyjmować zgodnie z otrzymanym schematem, także wtedy, gdy w danej chwili nie ma nudności. Celem części tych leków jest zapobieganie objawom.

Jeżeli mimo profilaktyki nudności lub wymioty pojawiają się po każdym cyklu, nasilają się albo utrudniają jedzenie i picie, należy powiedzieć o tym zespołowi prowadzącemu. Schemat leczenia przeciwwymiotnego można modyfikować.

Co zrobić, jeśli zwymiotujesz lek przeciwwymiotny?

Nie należy automatycznie przyjmować kolejnej tabletki. To, czy dawkę można powtórzyć, zależy od konkretnego preparatu oraz czasu, jaki upłynął od jego przyjęcia. Najlepiej zastosować się do wcześniejszej instrukcji otrzymanej w ośrodku albo skontaktować się z lekarzem, pielęgniarką lub farmaceutą. Jeśli wymioty uniemożliwiają utrzymanie tabletek i płynów, wymaga to kontaktu z zespołem prowadzącym. W niektórych sytuacjach można zmienić lek albo sposób jego podawania.

Dlaczego podczas chemioterapii może pojawić się biegunka?

Chemioterapia może uszkadzać szybko odnawiające się komórki błony śluzowej przewodu pokarmowego, co u części pacjentów prowadzi do biegunki. Ryzyko nie jest jednakowe dla wszystkich leków. Biegunka częściej występuje m.in. podczas terapii fluoropirymidynami, takimi jak 5-fluorouracyl czy kapecytabina, oraz irinotekanem.

Nie każda biegunka podczas leczenia jest bezpośrednim skutkiem chemioterapii. Przyczyną może być także zakażenie, inny stosowany lek albo choroba przewodu pokarmowego. Dlatego nasilonych objawów nie należy automatycznie tłumaczyć wyłącznie terapią onkologiczną. Czas trwania biegunki zależy od jej przyczyny i zastosowanego leczenia.

Jeśli biegunka utrzymuje się lub nasila, należy skontaktować się z zespołem prowadzącym. Szczególnej uwagi wymaga biegunka u pacjentów przyjmujących kapecytabinę. Zgodnie z Charakterystyką Produktu Leczniczego, w przypadku wystąpienia biegunki o nasileniu co najmniej 2. stopnia (np. zwiększenia liczby wypróżnień o 4–6 na dobę względem stanu wyjściowego lub pojawienia się wypróżnień nocnych) należy czasowo przerwać przyjmowanie leku i niezwłocznie skontaktować się z zespołem prowadzącym. Decyzję o wznowieniu leczenia i ewentualnej modyfikacji dawki podejmuje lekarz (7).

Co można zrobić w domu w przypadku biegunki z powodu chemioterapii?

Przy łagodnej biegunce najważniejsze jest uzupełnianie płynów. Warto pić często, niewielkimi porcjami. Jeśli stolce są liczne i wodniste albo jednocześnie występują wymioty, organizm traci również elektrolity. Pomocne mogą być wtedy doustne płyny nawadniające zawierające odpowiednio dobrane proporcje wody, soli i glukozy. Nie każdy napój sportowy czy „izotonik” ma taki sam skład jak preparat przeznaczony do nawadniania.

U części pacjentów lekarz może zalecić lek przeciwbiegunkowy, np. loperamid. Nie należy jednak zakładać, że ten sam schemat dawkowania będzie odpowiedni przy każdym leczeniu. Jeżeli ośrodek przekazał wcześniej instrukcję postępowania w razie biegunki, należy się jej trzymać. Jeśli biegunce towarzyszą gorączka, krew w stolcu, silny ból brzucha lub wyraźne osłabienie, nie należy ograniczać się do samodzielnego stosowania leku przeciwbiegunkowego – trzeba natychmiast skontaktować się z ośrodkiem prowadzącym. Osoby z niewydolnością nerek, serca lub zaleconym ograniczeniem ilości płynów powinny ustalić sposób nawadniania z personelem medycznym.

U pacjentów otrzymujących immunoterapię, również w skojarzeniu z chemioterapią, biegunka może być objawem zapalenia jelita związanego z leczeniem. Dlatego jej wystąpienie należy niezwłocznie zgłosić zespołowi prowadzącemu. W łagodnych przypadkach lekarz może zalecić loperamid, jednak pacjent nie powinien rozpoczynać jego stosowania na własną rękę, bez wcześniejszych zaleceń zespołu onkologicznego. Lek ten łagodzi objawy, ale nie leczy ewentualnego immunologicznego zapalenia jelita.

Zalecenia NCI (5) opisują również rodzaj diety przy biegunce. Zalecane są na przykład produkty o niskiej zawartości błonnika. Warto unikać żywności nasilającej biegunkę: mleka, nabiału, napojów z kofeiną, alkoholu, ostrych i tłustych potraw, soków owocowych, gum do żucia i słodyczy zawierających słodziki. 

Kiedy nie należy czekać?

Biegunka i wymioty mogą prowadzić do odwodnienia i zaburzeń elektrolitowych. Z zespołem prowadzącym należy skontaktować się szczególnie wtedy, gdy:

• wymioty powtarzają się i nie udaje się utrzymać płynów,
• biegunka jest częsta, wodnista lub szybko się nasila,
• pojawia się gorączka albo dreszcze,
• w stolcu znajduje się krew,
• występuje silny lub narastający ból brzucha,
• pojawiają się zawroty głowy, znaczne osłabienie lub omdlenie,
• oddajesz wyraźnie mniej moczu niż zwykle.

Ciężka biegunka może wymagać nawadniania dożylnego, badań laboratoryjnych, a czasem również modyfikacji leczenia przeciwnowotworowego.

Najważniejsze zasady w przypadku nudności, wymiotów i biegunki podczas chemioterapii

• Przyjmuj leki przeciwwymiotne zgodnie z ustalonym schematem, także profilaktycznie.
• Po zwymiotowaniu tabletki nie przyjmuj automatycznie kolejnej dawki – sprawdź najpierw zalecenia otrzymane od lekarza oraz te na ulotce leku. Skontaktuj się z lekarzem, jeśli masz wątpliwości co do zastosowania kolejnej dawki leku. 
• Podczas biegunki i wymiotów dbaj o nawodnienie, a przy większych stratach również o uzupełnianie elektrolitów.
• Nie stosuj samodzielnie leków przeciwbiegunkowych według przypadkowego schematu znalezionego w internecie.
• Jeśli objawy się nasilają lub uniemożliwiają picie, skontaktuj się z zespołem prowadzącym.

Podsumowanie

Nudności, wymioty i biegunka mogą pojawić się podczas chemioterapii, ale u wielu chorych można skutecznie im zapobiegać i je leczyć. Kluczowe jest stosowanie leków zgodnie z otrzymanym planem, odpowiednie nawodnienie oraz szybki kontakt z zespołem prowadzącym, jeśli objawy są nasilone lub nie ustępują. Nie trzeba czekać do kolejnej wizyty, jeśli działania niepożądane utrudniają picie, jedzenie lub codzienne funkcjonowanie. Dobrze dobrane leczenie wspomagające jest ważną częścią terapii onkologicznej.

Autor: dr n. farm. Dawid Wardecki, Szpital MSWiA w Katowicach

Bibliografia

1. Herrstedt J, Clark-Snow R, Ruhlmann CH, et al. 2023 MASCC and ESMO guideline update for the prevention of chemotherapy – and radiotherapy-induced nausea and vomiting. ESMO Open. 2024;9(2):102195. doi:10.1016/j.esmoop.2023.102195.

2. Affronti ML, Lee J, Molassiotis A, et al. MASCC 2023 Patient-Centered Antiemetic Guidelines and Education Statements: an evidence-based and consensus resource for patients. Support Care Cancer. 2024;32(6):335. doi:10.1007/s00520-024-08543-x.

3. Bossi P, Antonuzzo A, Cherny NI, et al. Diarrhoea in adult cancer patients: ESMO Clinical Practice Guidelines. Ann Oncol. 2018;29(Suppl 4):iv126–iv142. doi:10.1093/annonc/mdy145.

4. National Cancer Institute. Nausea and Vomiting and Cancer Treatment [Internet]. Bethesda (MD): National Cancer Institute; updated May 9, 2025.

5. National Cancer Institute. Diarrhea and Cancer Treatment [Internet]. Bethesda (MD): National Cancer Institute; updated May 16, 2025.

6. PDQ Supportive and Palliative Care Editorial Board. Nausea and Vomiting Related to Cancer Treatment (PDQ®): Health Professional Version. In: PDQ Cancer Information Summaries [Internet]. Bethesda (MD): National Cancer Institute (US); 2002–. Updated March 10, 2025. PMID: 26389491.

7. Capecitabine Zentiva, 150 mg i 500 mg, tabletki powlekane. Charakterystyka Produktu Leczniczego, punkty 4.2 i 4.4. Rejestr Produktów Leczniczych. https://rejestrymedyczne.ezdrowie.gov.pl/api/rpl/medicinal-products/29667/characteristic