Rak jajowodu: leczenie i zachowanie płodności

Na czym polega leczenie raka jajowodu? W jakim stopniu wiąże się ono z kwestią zachowania płodności? Wiele pacjentek chce znać odpowiedź na pytanie: „Czy po leczeniu raka jajowodu będę mogła mieć dzieci?”. Tak, to możliwe. 

Spis treści:

• Leczenie i rokowanie nowotworu jajowodu
• Czy nowotwór jajowodu można wyleczyć?
• Jak zachować płodność?
• Wsparcie psychoonkologiczne dla pacjentek

Leczenie i rokowanie nowotworu jajowodu

Dostępne są różne metody leczenia raka jajowodu, które dobiera się indywidualnie dla każdej pacjentki. Uwzględniają one stadium zaawansowania choroby, ogólny stan zdrowia oraz preferencje kobiety. Leczenie raka jajowodu obejmuje chirurgię, chemioterapię, terapię celowaną, radioterapię i immunoterapię. Chirurgia ma usunąć jak najwięcej tkanki guza, a chemioterapia niszczyć komórki nowotworowe.

Terapia celowana i immunoterapia to nowoczesne metody leczenia. Wykorzystują specyficzne cechy komórek nowotworowych do ich zniszczenia. Radioterapia można stosować, by zmniejszyć ryzyko nawrotu choroby. Decyzję o wyborze metody leczenia podejmuje zespół lekarzy specjalistów w porozumieniu z pacjentką.

Leczenie raka jajowodów: rola chirurgii

W trakcie operacji lekarz dąży do usunięcia jak największej ilości tkanki nowotworowej. Standardowy zakres obejmuje usunięcie macicy (histerektomia), obu jajowodów (salpingektomia) i jajników (ooforektomia). Często wykonuje się również wycięcie sieci większej (omentektomia), pobranie wycinków z otrzewnej oraz ocenę lub usunięcie węzłów chłonnych miednicy i okołoaortalnych.

Głównym celem operacji jest usunięcie wszystkich widocznych zmian nowotworowych (maksymalnej cytoredukcji). Zwiększa to szanse na wyleczenie oraz pobranie materiału do diagnozy histopatologicznej. Usunięcie macicy zapobiega dalszemu rozprzestrzenianiu się nowotworu. Wykonanie biopsji węzłów chłonnych pomaga w ocenie stopnia zaawansowania choroby.

U młodych kobiet we wczesnym stadium (stadium IA) można rozważyć usunięcie tylko jednego jajowodu i jajnika, co pozwala na ochronę płodności (Patrz sekcja: Jak zachować płodność?).

Chemioterapia i radioterapia w leczeniu raka jajowodów

Chemioterapię stosuje się najczęściej po zabiegu chirurgicznym, aby zniszczyć pozostałe w organizmie komórki rakowe. Często stosuje się kombinację kilku leków. Złotym standardem jest 6 cykli chemioterapii skojarzonej opartej na pochodnych platyny (karboplatynie lub cisplatynie) i taksanach (paklitakselu lub docetakselu).

W przypadku bardzo zaawansowanej choroby lekarz może zdecydować o podaniu kilku cykli chemioterapii przed operacją. Może ona zmniejszyć masę guza i ułatwić jego późniejsze usunięcie.

Radioterapia wykorzystuje promieniowanie o wysokiej energii do niszczenia komórek nowotworowych. Może być stosowana zewnętrznie lub wewnętrznie, poprzez umieszczenie radioaktywnego materiału w pobliżu guza. 

Radioterapię w raku jajowodu wykorzystuje się głównie paliatywnie w celu zmniejszenia bólu lub kontroli krwawień w nawrotach choroby.

Jakie są terapie celowane w raku jajowodów?

Nowoczesne leki celowane atakują specyficzne mechanizmy wzrostu nowotworu, co pozwala na skuteczniejsze leczenie przy mniejszym uszkodzeniu zdrowych tkanek.

Działają w ten sposób leki takie jak olaparyb, niraparyb i rukaparyb (inhibitory PARP) są skuteczne w leczeniu zaawansowanego raka jajnika i jajowodu. Stosuje się je jako leczenie podtrzymujące po chemioterapii, szczególnie u pacjentek z mutacją w genach BRCA1/2 lub niedoborem rekombinacji homologicznej (HRD).

Dodatkowo pacjentkom może być podawany bewacyzumab. To przeciwciało hamujące powstawanie naczyń krwionośnych zasilających guz, stosowane w skojarzeniu z chemioterapią lub w leczeniu podtrzymującym. 

Programy lekowe w Polsce zapewniają dostęp do bezpłatnych terapii celowanych dla pacjentek spełniających określone kryteria. Warto zapytać lekarza o możliwość udziału w programie lekowym B.50 „Leczenie chorych na raka jajnika, raka jajowodu lub raka otrzewnej”.

Program finansuje jedną linię leczenia podtrzymującego inhibitorem PARP dla pacjentek z rakiem jajowodu o niskim stopniu zróżnicowania. Dostępne substancje to:

• Olaparyb – stosowany w monoterapii u pacjentek z mutacją w genach BRCA1/2 lub w skojarzeniu z bewacyzumabem. 
• Niraparyb – dostępny dla pacjentek z obecnością lub brakiem mutacji BRCA1/2 oraz niezależnie od statusu HRD.
• Rukaparyb – podobnie jak niraparyb, stosowany niezależnie od statusu mutacji BRCA1/2 czy HRD.

Terapia skojarzona

Olaparyb w skojarzeniu z bewacyzumabem stosowany u pacjentek z nowo zdiagnozowanym zaawansowanym rakiem jajowodu, u których stwierdzono mutację BRCA1/2 lub potwierdzono niedobór homologicznej rekombinacji.

Leczenie nowotworu opornego na platynę

Mirwetuksymab sorawtanzyna to nowoczesny koniugat leku z przeciwciałem, dostępny w II, III lub IV linii leczenia. Jest przeznaczony dla pacjentek z surowiczym rakiem jajowodu o wysokim stopniu złośliwości, z dodatnim statusem receptora folianowego alfa (FRα).

Aby skorzystać z leków w programie B.50, pacjentka musi spełnić szereg kryteriów, m.in.:

• posiadać potwierdzenie histologiczne zaawansowanego raka jajowodu,
• wykazać odpowiedź (całkowitą lub częściową) na wcześniejszą chemioterapię opartą na pochodnych platyny,
• w przypadku leczenia mirwetuksymabem sorawtanzyną – przejść kwalifikację okulistyczną.

Wspomniane wcześniej mutacje BRCA1/2 oraz status HRD są kluczowe, ponieważ determinują, czy pacjentka może otrzymać olaparyb w określonych konfiguracjach.

Sprawdź, gdzie możesz leczyć się w programie lekowym wg województwa na portalu Onkomapa.pl.

Inne metody leczenia

Dootrzewnowa chemioterapia w hipertermii (HIPEC) polega na płukaniu jamy brzusznej podgrzanym roztworem cytostatyku podczas operacji; metoda ta bywa rozważana u pacjentek w stadium III leczonych wcześniej NACT. Hormonoterapię stosuje się rzadziej niż chemioterapię, głównie w przypadkach nawrotowych u pacjentek źle tolerujących leczenie cytotoksyczne.

Czy nowotwór jajowodu można wyleczyć?

Rokowanie w przypadku raka jajowodu zależy od wielu czynników, takich jak typ nowotworu, stopień zaawansowania, możliwość doszczętnego usunięcia guza, obecność mutacji w genach BRCA1 lub BRCA2, wiek i ogólny stan zdrowia pacjentki.

Choć nowotwór jajowodów jest biologicznie bardzo zbliżony do raka jajnika, dane statystyczne wskazują na pewne różnice w przeżywalności. Ogólny wskaźnik 5-letniego przeżycia względnego dla wszystkich stadiów raka jajowodu wynosi około 54% [6]. Statystyki te zmieniają się diametralnie w zależności od stopnia rozprzestrzenienia się nowotworu:

• jeśli nowotwór nie rozprzestrzenił się poza jajowody, przeżycie 5-letnie wynosi aż 92% [6],
• gdy rak zajął pobliskie organy w obrębie miednicy lub węzły chłonne, szanse na 5-letnie wynoszą około 66% [6],
• w przypadku przerzutów do odległych organów wskaźnik ten wynosi około 40% [6].

Po zakończonym leczeniu około 80% pacjentek osiąga remisję [5]. Jednak w stadiach zaawansowanych ryzyko nawrotu choroby wynosi ok. 80%, podczas gdy we wczesnych stadiach nawraca ona u około 25% chorych [5].

Na większą szansę powrotu do zdrowia wpływają:

• osiągnięcie całkowitej cytoredukcji (brak widocznego guza po operacji – R0),
• obecność mutacji – nosicielki mutacji BRCA1 i BRCA2 często wykazują lepszą odpowiedź na chemioterapię niż pacjentki z nowotworami sporadycznymi,
• młodszy wiek oraz dobry status sprawności przed leczeniem.

Warto dodać, że prognoza w przypadku nowotworu o niskim potencjale złośliwości (tzw. guz graniczny), który również może dotyczyć tych narządów, jest bardzo dobra, a przeżycie 10-letnie wynosi około 95% [3].

Wczesne wykrycie raka jajowodu i wdrożenie odpowiedniego leczenia zwiększają szanse na wyleczenie. Ważne jest, aby pacjentka pozostawała pod stałą opieką lekarza i regularnie poddawała się badaniom kontrolnym. W przypadku nawrotu choroby dostępne są różne opcje leczenia, które mogą poprawić jakość życia i przedłużyć czas przeżycia.

Jak zachować płodność?

Zachowanie płodności po leczeniu nowotworu złośliwego jajowodu jest ważnym aspektem dla wielu pacjentek. Jednak ze względu na to, że standardowe leczenie tego nowotworu obejmuje radykalny zabieg usunięcia macicy, obu jajników oraz jajowodów, nie jest to łatwa kwestia do rozwiązania.

Dostępne metody oncofertility (medycyny płodności u chorych onkologicznie):

1. Metody chirurgiczne (oszczędzające płodność)
   U młodszych pacjentek, które pragną zajść w ciążę w przyszłości, można rozważyć operację oszczędzającą płodność (ang. fertility-sparing surgery – FSS). Jeśli nowotwór jest we wczesnym stadium (IA lub IB), lekarz może usunąć tylko zajęty jajowód i jajnik (USO), pozostawiając macicę i drugi zdrowy jajnik. Warto zaangażować endokrynologa ginekologicznego w proces decyzyjny jeszcze przed rozpoczęciem leczenia onkologicznego.
2. Metody laboratoryjne (mrożenie materiału)
   Jeśli planowane leczenie (np. chemioterapia) niesie ryzyko uszkodzenia jajników, pacjentka powinna dostać informacje o możliwościach kriokonserwacji. Mrożenie oocytów (komórek jajowych) to metoda polecana pacjentkom niemającym partnera lub mającym etyczne obiekcje wobec mrożenia zarodków.  Z kolei mrożenie zarodków jest często uznawane za metodę pierwszego wyboru u pacjentek w stabilnych związkach i ma udowodnioną wysoką skuteczność. Mrożenie tkanki jajnika (OTC) to jedyna opcja dla pacjentek przed okresem dojrzewania lub kobiet, które nie mogą czekać na cykl stymulacji hormonalnej (wymagającej 10-14 dni) przed rozpoczęciem leczenia. Metoda ta pozwala na późniejszy przeszczep tkanki, co może przywrócić zarówno płodność, jak i funkcje hormonalne.
3. Ochrona farmakologiczna
   Stosowanie agonistów gonadoliberyny (GnRHa) w trakcie chemioterapii może być rozważane jako metoda ochrony funkcji jajników. Nie może to być jednak jedyna metoda i nie powinna zastępować kriokonserwacji oocytów czy zarodków.

Czy transpozycja jajników pomaga chronić płodność przed radioterapią miednicy?

Transpozycja jajników (ooforopeksja) pomaga chronić płodność i jest uznaną oraz standardową procedurą u dziewcząt oraz młodych kobiet poddawanych radioterapii okolic miednicy. Transpozycja jajników polega na chirurgicznym odsunięciu jajników od części ciała narażonej na bezpośrednie działanie promieniowania. Zabieg zazwyczaj wykonuje się metodą laparoskopową, a jajniki mocuje się (np. do ściany brzucha), aby pozostały poza polem rażenia.

Badania naukowe potwierdzają wysoką efektywność tej metody w zachowaniu endokrynologicznej czynności jajników. W raku szyjki macicy funkcję jajników udaje się zachować u 61% do 93% pacjentek [7]. W nowotworach odbytnicy zachowanie funkcjonalności jajników odnotowuje się u 68% chorych [7].

Mimo wysokiej skuteczności pozostaje kilka istotnych aspektów, o których pacjentka powinna wiedzieć:

• Jajniki nie zawsze są w pełni chronione, ponieważ promieniowanie może ulec rozproszeniu wewnątrz miednicy.
• Istnieje ryzyko, że jajniki „wrócą” na swoje miejsce przed rozpoczęciem naświetlań. Z tego względu zabieg powinien być wykonany jak najbliżej terminu rozpoczęcia radioterapii.
• Metoda ta nie jest zalecana w przypadku stwierdzenia przerzutów nowotworowych do jajników.
• Choć ryzyko jest niskie (zbliżone do innych zabiegów ginekologicznych), mogą wystąpić powikłania pooperacyjne: skręt jajnika, torbiele, ból w miednicy lub uszkodzenie naczyń krwionośnych.

Metody łączone

W celu maksymalizacji szans na przyszłe macierzyństwo wytyczne medyczne pozwalają na łączenie transpozycji z innymi technikami, takimi jak mrożenie tkanki jajnikowej (OTC) czy kriokonserwacja oocytów.

Wspomniana wcześniej operacja oszczędzająca płodność przy raku jajowodu mogłaby w teorii obejmować również transpozycję pozostawionego jajnika, jeśli pacjentka wymagałaby uzupełniającej radioterapii miednicy.

Kluczowe aspekty dla nosicielek mutacji BRCA

Pacjentki z mutacją BRCA1/2 wymagają szczególnie zindywidualizowanego podejścia. Kobiety w tej grupie mają wyjściowo obniżoną rezerwę jajnikową, co może czynić je bardziej podatnymi na gonadotoksyczne działanie chemioterapii. W ich przypadku mrożenie oocytów warto rozważyć nawet w młodym wieku, przed podjęciem decyzji o macierzyństwie, ze względu na planowane w przyszłości zabiegi profilaktyczne.

Sukces zależy od jak najszybszej konsultacji z lekarzem specjalistą, który oceni ryzyko i możliwości zachowania płodności. Dla pacjentki, która planuje ciążę, istotne jest zrozumienie wpływu leczenia raka jajowodu na funkcje jajnika i jakość komórek jajowych. Pacjentki zainteresowane ochroną płodności niezwłocznie kieruje się do ośrodka medycyny rozrodu, ponieważ nie można opóźniać leczenia. Rozpoczęcie leczenia zmniejsza szanse na zachowanie komórek jajowych czy tkanki w dobrym stanie.

Od 2024 roku Ministerstwo Zdrowia realizuje program wspierający ochronę płodności osób leczonych onkologicznie, które zachorowały w wieku rozrodczym. 

Wsparcie psychoonkologiczne dla pacjentek

Wsparcie psychologiczne jest niezwykle ważne dla pacjentek, które boją się utraty płodności w przypadku raka jajowodu. Obawy związane z płodnością mogą być bardzo silne, dlatego warto sięgnąć po pomoc psychologa, który pomoże uporać się z emocjami i stresem. Terapia może pomóc w zaakceptowaniu sytuacji i znalezieniu sposobów na realizację marzeń o macierzyństwie.

Podsumowanie

Leczenie raka jajowodu obejmuje chirurgię, chemioterapię, radioterapię i terapię celowaną. W Polsce w programie lekowym B.50 pacjentki z zaawansowaną chorobą mają dostęp do nowoczesnych terapii celowanych. 

Ważną kwestią są aspekty związane z zachowaniem płodności, które warto omówić z lekarzem jak najszybciej po usłyszeniu diagnozy. Istnieją metody dopasowane do różnych sytuacji zdrowotnych pacjentek, a NFZ wspiera ochronę płodności chorych na nowotwory w dedykowanym programie.   

Artykuł powstał przy wsparciu MSD Polska sp. z o.o.

Autorka: Martyna Piotrowska

Źródła:

1. Szubert M, Suzin J, Kowalczyk-Amico K, Rak jajowodu – analiza przypadków i przegląd piśmiennictwa, Przegląd Menopauzalny 2010; 1: 44-47.
2. Treatment of Ovarian Epithelial, Fallopian, & Peritoneal Cancers – NCI
3. Cancer of the ovary, fallopian tube, and peritoneum: 2025 update – Renz – 2025 – International Journal of Gynecology & Obstetrics – Wiley Online Library
4. Ovarian Cancer/Fallopian Tube Cancer/Primary Peritoneal Cancer – NCCN Guidelines
5. Fallopian Tube Cancer: Symptoms, Diagnosis & Treatment – Cleveland Clinic
6. Ovarian Cancer Survival Rates – American Cancer Society
7. Rekomendacja Prezesa w zakresie #PPZ #48aa – Zabezpieczanie płodności u chorych leczonych onkologicznie – Agencja Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji