Wielolekowość – jak bezpiecznie stosować wiele leków?

Stosowanie kilku leków jednocześnie jest częste u osób leczonych z powodu chorób przewlekłych, w tym chorób nowotworowych. Pacjenci rozpoczynający leczenie onkologiczne często przyjmują już preparaty związane z innymi schorzeniami, dlatego ich schemat leczenia może być bardzo rozbudowany. Samo to nie oznacza błędu. Im więcej preparatów przyjmuje pacjent, tym ważniejsze są regularna ocena całej farmakoterapii oraz informowanie lekarzy i farmaceutów o wszystkich stosowanych produktach. Z tego artykułu dowiesz się, co to jest wielolekowość i na co zwrócić uwagę.

Czym jest wielolekowość?

W badaniach wielolekowość, nazywaną również polipragmazją, często definiuje się jako jednoczesne stosowanie co najmniej pięciu leków. Jest to jednak umowna granica. O bezpieczeństwie terapii nie decyduje sama liczba tabletek, lecz to, czy każdy lek ma aktualne wskazanie, przynosi oczekiwaną korzyść i jest odpowiednio dobrany do stanu zdrowia pacjenta.

U jednej osoby przyjmowanie ośmiu leków może być uzasadnione i bezpieczne. U innej już połączenie trzech preparatów może powodować istotne interakcje lub działania niepożądane. Problem pojawia się między innymi wtedy, gdy w terapii pozostają leki, które nie są już potrzebne, kilka preparatów zawiera tę samą substancję albo leczenie nie zostało dostosowane do czynności nerek lub wątroby.

Czy wielolekowość dotyczy tylko seniorów?

Ryzyko rzeczywiście zwiększa się z wiekiem. Osoby starsze częściej chorują przewlekle, a zmiany zachodzące w organizmie mogą wpływać na działanie i usuwanie leków. Częściej pojawiają się także zaburzenia pamięci, trudności z połykaniem, osłabienie wzroku lub problemy z samodzielnym przestrzeganiem skomplikowanego schematu leczenia.

Wielolekowość nie jest jednak wyłącznie problemem seniorów. Może dotyczyć osób w każdym wieku, zwłaszcza leczonych jednocześnie z powodu kilku chorób, przewlekłego bólu, zaburzeń psychicznych, chorób autoimmunologicznych lub po przeszczepieniu narządu.

Szczególną grupę stanowią pacjenci onkologiczni. Do leków stosowanych wcześniej, na przykład z powodu nadciśnienia, cukrzycy czy chorób serca, mogą dołączyć leki przeciwnowotworowe, przeciwwymiotne, przeciwbólowe, przeciwkrzepliwe, nasenne, glikokortykosteroidy oraz preparaty łagodzące zaparcia lub inne działania niepożądane terapii. Dlatego przed rozpoczęciem leczenia onkologicznego zespół prowadzący powinien znać pełną listę stosowanych przez pacjenta produktów, również suplementów diety i ziół.

Wielolekowość: skąd bierze się ryzyko?

Leki mogą wzajemnie nasilać lub osłabiać swoje działanie. Czasem kilka preparatów powoduje podobne działania niepożądane, na przykład senność, zawroty głowy, zaparcia, obniżenie ciśnienia lub zwiększone ryzyko krwawienia.

Niebezpieczeństwo może wynikać również z nieświadomego zastosowania tej samej substancji pod różnymi nazwami handlowymi. Dotyczy to między innymi złożonych preparatów na przeziębienie i ból, z których kilka może zawierać paracetamol. Pacjent może wtedy przekroczyć zalecaną dobową dawkę, mimo że nie przekracza dawki podanej dla każdego produktu z osobna.

Do pełnej listy należy włączyć także leki bez recepty, witaminy, zioła i suplementy diety. Określenie „naturalny” nie oznacza, że produkt jest obojętny dla leczenia. Przykładowo niektóre leki przeciwbólowe dostępne bez recepty mogą zwiększać ryzyko krwawienia, a preparaty z dziurawcem wpływać na metabolizm wielu leków i osłabiać działanie części leków przeciwnowotworowych. Podczas terapii onkologicznej każdy nowy preparat, również suplement, powinien zostać wcześniej omówiony z lekarzem lub farmaceutą.

Co pacjent może zrobić dla swojego bezpieczeństwa, gdy przyjmuje wiele leków?

Podstawą jest aktualna lista wszystkich stosowanych produktów. Powinna zawierać nazwę leku, dawkę, porę przyjmowania i cel jego stosowania. Trzeba uwzględnić również preparaty przyjmowane doraźnie oraz zalecone przez różnych lekarzy.

Listę warto mieć przy sobie podczas każdej wizyty, również u specjalistów innych niż onkolog. Należy ją także okazywać przy przyjęciu do szpitala. Jeżeli jej przygotowanie sprawia trudność, na konsultację można przynieść opakowania stosowanych leków. Należy uwzględnić również preparaty kupowane bez recepty, nawet jeżeli są stosowane tylko od czasu do czasu.

Przed zakupem kolejnego leku lub suplementu trzeba powiedzieć farmaceucie o prowadzonej terapii. Warto także pytać, dlaczego dany lek jest potrzebny, jak długo należy go stosować, co zrobić po pominięciu dawki oraz jakie objawy wymagają kontaktu z personelem medycznym.

Nie należy samodzielnie odstawiać leków, zmieniać ich dawek ani modyfikować pór przyjmowania. Nagłe przerwanie niektórych terapii może pogorszyć stan zdrowia, a nieuzgodniona zmiana dawki wpłynąć na skuteczność leczenia.

Kiedy warto poprosić o przegląd farmakoterapii?

Całościowa ocena leczenia jest szczególnie ważna po wypisie ze szpitala, rozpoczęciu lub zmianie terapii przeciwnowotworowej, włączeniu kolejnego leku oraz pojawieniu się nowych, niewyjaśnionych objawów. Warto o nią poprosić również wtedy, gdy schemat stał się zbyt skomplikowany albo pacjent nie wie, po co przyjmuje część preparatów.

Podczas takiej oceny lekarz lub farmaceuta sprawdza wskazania, dawkowanie, możliwe interakcje i działania niepożądane. W razie potrzeby terapia może zostać uproszczona lub skonsultowana z zespołem prowadzącym. Celem nie jest odstawienie jak największej liczby preparatów, lecz pozostawienie tych, które są potrzebne, skuteczne i bezpieczne.

Najważniejsze zasady podczas przyjmowania wielu leków

• Informuj wszystkich lekarzy i farmaceutów o wszystkich przyjmowanych lekach i suplementach.
• Zgłaszaj lekarzowi zaobserwowane działania niepożądane i inne niepokojące reakcje.
• Miej przy sobie aktualną listę leków wraz z dawkami i porami ich przyjmowania albo zdjęcia opakowań.
• Przyjmuj leki w porach i kolejności wskazanych przez lekarza lub farmaceutę, bez samodzielnego zmieniania schematu leczenia.

Podsumowanie

Wielolekowość może dotyczyć pacjentów w każdym wieku i sama w sobie nie oznacza niewłaściwego leczenia. Ryzyko można ograniczyć, prowadząc aktualną listę wszystkich preparatów, konsultując każdy nowy lek lub suplement oraz regularnie oceniając cały schemat terapii. Szczególna ostrożność jest potrzebna podczas leczenia onkologicznego i po każdej zmianie miejsca lub sposobu leczenia.

Autor: dr n. farm. Dawid Wardecki, Szpital MSWiA w Katowicach

Bibliografia

1. World Health Organization. Medication Safety in Polypharmacy: Technical Report. Geneva: World Health Organization; 2019.
2. National Institute for Health and Care Excellence. Medicines optimisation: the safe and effective use of medicines to enable the best possible outcomes. NICE guideline NG5. London: NICE; 2015.
3. Scottish Government. Polypharmacy Guidance: Appropriate Prescribing – Making Medicines Safe, Effective and Sustainable 2026–2029. Edinburgh: Scottish Government; 2026.
4. Dale W, Klepin HD, Williams GR, et al. Practical assessment and management of vulnerabilities in older patients receiving systemic cancer therapy: ASCO guideline update. J Clin Oncol. 2023;41(26):4293–4312. doi:10.1200/JCO.23.00933.
5. Kantilal K, Kantilal K, Nightingale G, Ramsdale E. How-to guide for medication reviews in older adults with cancer: A Young International Society of Geriatric Oncology and Nursing & Allied Health Interest Group initiative. J Geriatr Oncol. 2022;13(8):1283–1286. doi:10.1016/j.jgo.2022.05.012.
6. National Cancer Institute. Cancer Therapy Interactions With Foods and Dietary Supplements (PDQ®) – Patient Version. Bethesda: National Cancer Institute; 2024.