Co to jest medycyna nuklearna i dlaczego jest to dziedzina interdyscyplinarna – inna niż kardiologia czy onkologia? W jaki sposób promieniowanie radioizotopów pomaga diagnozować i leczyć schorzenia? Skąd wiadomo, że to bezpieczne i skuteczne? I wreszcie: jak przygotować się do badania? Na pytania o medycynę nuklearną odpowiada prof. Małgorzata Kobylecka z Pracowni PET/CT, Kliniki Radiologii, Radioterapii i Medycyny Nuklearnej w Państwowym Instytucie Medycznym MSWiA.
Spis treści:
- Co to jest medycyna nuklearna?
- Czy medycyna nuklearna to taka sama specjalizacja jak kardiologia czy onkologia?
- Jak medycyna nuklearna wykorzystuje promieniowanie?
- Kiedy stosuje się medycynę nuklearną?
- Co to są radiofarmaceutyki i czym różnią się od „zwykłych” leków?
- Czy medycyna nuklearna jest bezpieczna i skuteczna?
- Najważniejsze informacja dla pacjenta przed badaniem lub leczeniem
Co to jest medycyna nuklearna?
Medycyna nuklearna to unikalna gałąź medycyny. Łączy diagnostykę i terapię z wykorzystaniem bezpiecznych dawek radioizotopów – promieniotwórczych substancji podawanych w śladowych ilościach.
To nieinwazyjne metody obrazowania i leczenia, gdzie radioizotopy są „podróżnikami” w organizmie człowieka. Izotopy promieniotwórcze łączą się specyficznie z różnymi komórkami (na przykład nowotworowymi), emitując promieniowanie. Promieniowanie to rejestrują specjalne skanery (gammakamery lub skanery PET). Dzięki temu widzimy nie tylko to, jak wygląda struktura badanego narządu, ale również jak on działa. Możemy śledzić funkcję i metabolizm komórek czy tkanek. Dzięki temu na przykład w PET-CT wykrywamy raka we wczesnym stadium, nierzadko zanim zmiany uwidocznią się w innych badaniach.
Obecnie większość obrazów tomograficznych w medycynie nuklearnej (PET i SPECT) jest rutynowo łączona z tomografią komputerową. Analizie podlega więc obraz fuzyjny SPECT/CT lub PET/CT, łącząc zalety obrazowania funkcjonalnego i anatomicznego.
Dołącz do nas!
Tu znajdziesz przygotowane specjalnie dla Ciebie darmowe wsparcie w zmaganiach z rakiem!
Czy medycyna nuklearna to taka sama specjalizacja jak kardiologia czy onkologia?
Nie, medycyna nuklearna jest interdyscyplinarna. Oznacza to, że „współpracuje” ze wszystkimi wymienionymi (i innymi) specjalizacjami (jak na przykład: neurologia, pulmonologia).
Kardiologia, onkologia i endokrynologia to specjalizacje kliniczne skupione na chorobach konkretnych układów (serca, nowotworów, gruczołów wydzielania wewnętrznego). Medycyna nuklearna wykorzystuje izotopy radioaktywne do diagnostyki czynnościowej oraz terapii celowanej, współpracując z powyższymi dziedzinami.
W onkologii stosujemy zarówno diagnostyczne PET/CT, jak i metody terapeutyczne z użyciem radioizotopów. Jeśli chodzi o diagnostykę, medycyna nuklearna różni się od radiologii, ponieważ, skupia się na metabolizmie i procesach fizjologicznych, a nie tylko na anatomii.
Na szczególne podkreślenie zasługują metody teranostyki: przydatne zarówno w endokrynologii, jak i w onkologii: do diagnostyki i terapii z użyciem tej samej cząstki znakowanej różnymi radioizotopami: diagnostycznym i terapeutycznym w terapii nowotworów – na przykład raka prostaty czy nowotworów neuroendokrynnych.
Ciekawostka: ojcem teranostyki jest Saul Herz, amerykański uczony, którego rodzice wyemigrowali do Stanów Zjednoczonych z… Golubia-Dobrzynia! Pan S. Herz w 1941 roku po raz pierwszy zastosował promieniotwórczy jod do terapii choroby Gravesa.
Jak medycyna nuklearna wykorzystuje promieniowanie?
W medycynie nuklearnej promieniowanie wykorzystuje się głównie poprzez podawanie pacjentowi radiofarmaceutyków do celów diagnostycznych lub terapeutycznych:
Promieniowanie w diagnostyce
Promieniowanie gamma (na przykład z technetu-99m), emitowane przez izotopy, jest rejestrowane przez kamerę gamma w scyntygrafii, SPECT lub przez skaner PET, co pozwala na obrazowanie funkcji narządów (na przykład serca, kości czy tarczycy) i wykrywanie zmian metabolicznych wcześniej niż w przypadku innych metod. Służy do diagnozowania nowotworów, zatorów płuc czy chorób neurologicznych.
Promieniowanie w terapii onkologicznej
Promieniowanie beta lub alfa, emitowane przez różne radioizotopy, niszczy komórki nowotworowe z bliska, kumulując się w guzie. Takie promieniowanie jest stosowane w różnych terapiach, przykładowo w leczeniu raka tarczycy, prostaty, przerzutów kostnych czy guzów neuroendokrynnych. Celem jest selektywne uszkodzenie chorych tkanek przy minimalnym wpływie na zdrowe.
Kiedy stosuje się medycynę nuklearną?
Medycyna nuklearna wykorzystuje izotopy radioaktywne do diagnostyki i terapii różnych schorzeń, głównie onkologicznych i endokrynologicznych.
Zastosowania diagnostyczne
W diagnostyce w medycynie nuklearnej stosowane są dwa typy badań: badania pozytonowej tomografii emisyjnej (PET) i klasyczne badania radioizotopowe (scyntygrafia, SPECT). Oba typy badań służą diagnostyce czynnościowej narządów, szczególnie diagnostyce nowotworów czy endokrynologicznej, ale także w celu oceny zaburzeń neurologicznych i kardiologicznych. Szczególnie istotne jest, że metody radioizotopowe pozwalają na wczesne obrazowanie procesów metabolicznych w narządach, co często wyprzedza inne metody.
Zastosowania terapeutyczne
Terapia obejmuje wiele różnych procedur, na przykład leczenie raka i nadczynności tarczycy, guzów neuroendokrynnych, chromochłonnych, raka gruczołu krokowego oraz bolesnych przerzutów kostnych. Stosuje się ją także w zapaleniu maziówki stawów (radiosynowektomia) i w terapiach celowanych nowotworów.
Jakie są rodzaje promieniowania?
W medycynie nuklearnej wykorzystuje się głównie promieniowanie gamma i beta, rzadziej alfa, pochodzące z rozpadu niestabilnych izotopów radioaktywnych podawanych pacjentowi.
- Promieniowanie gamma służy przede wszystkim do diagnostyki, umożliwiając obrazowanie narządów za pomocą kamer gamma.
- Promieniowanie beta (elektrony) i alfa stosuje się w terapii, niszcząc komórki nowotworowe z bliska, jak w leczeniu tarczycy jodem-131.
Te rodzaje promieniowania jonizującego różnią się penetracją: gamma przenika głęboko, beta i alfa słabiej.
Źródła promieniowania
Izotopy radioaktywne stosowane w medycynie pochodzą z reaktorów jądrowych (na przykład molibden-99 do technetu-99m), cyklotronów (np. fluor-18).
Co to są radiofarmaceutyki i czym różnią się od „zwykłych” leków?
Radiofarmaceutyki to specjalnie dobrane substancje chemiczne łączone z izotopami promieniotwórczymi. Są podawane pacjentowi drogą dożylną, doustną lub inhalacyjną, co pozwala na obrazowanie funkcji narządów lub selektywne niszczenie komórek chorych.
Inaczej mówiąc, to specjalne preparaty lecznicze, zawierające izotopy promieniotwórcze (radioizotopy, na przykład technet-99m, fluor-18 czy jod-131), połączone z cząsteczką nośnikową, która kieruje je do konkretnych narządów lub tkanek, jak tarczyca, kości czy guzy nowotworowe. Podaje się je w śladowych dawkach (mikrogramy), gdzie promieniowanie służy do obrazowania funkcji (SPECT/PET) lub niszczenia komórek (terapia).
„Zwykłe” leki działają chemicznie na poziomie molekularnym, bez promieniowania, lecząc objawy lub przyczyny (to na przykład antybiotyki, tabletki na nadciśnienie etc.). Radiofarmaceutyki łączą efekt farmakologiczny z fizycznym – emitują promieniowanie gamma (diagnostyka, szybko zanika) lub beta/alfa (terapia, niszczy DNA komórek rakowych).
Radiofarmaceutyki są produkowane na krótko przed użyciem (krótki okres półrozpadu), wymagają specjalistycznych pracowni i ścisłej kontroli, ale ich działanie jest wysoce selektywne – leczą tam, gdzie trafią.
Czy medycyna nuklearna jest bezpieczna i skuteczna?
Tak, procedury medycyny nuklearnej są zarówno bezpieczne, jak i wysoce skuteczne. Medycyna nuklearna to jedna z najbardziej precyzyjnych dziedzin medycyny, oparta na wieloletnich badaniach i milionach wykonanych procedur.
Bezpieczeństwo promieniowania
Dawki radioizotopów są minimalne, często mniejsze niż w tomografii komputerowej. Izotopy radioaktywne szybko się rozpadają (godziny do dni). Ryzyko działań niepożądanych jest minimalne, co potwierdzono obserwacjami setek tysięcy pacjentów, w tym dzieci. Badania nie są zalecane kobietom w ciąży i karmiącym. Szczególnym wyjątkiem jest na przykład scyntygrafia zatorowości płucnej u ciężarnej. Ta procedura w porównaniu z innymi niesie najmniejsze obciążenie dla płodu, w sytuacji zagrożenia życia matki). Zawsze monitorujemy pacjentów i unikamy kumulacji dawek z innymi badaniami.
Skuteczność diagnostyczna i terapeutyczna
Diagnostyka (SPECT, PET-CT) pokazuje funkcję narządów i metabolizm raka z dokładnością do 90-95% we wczesnym stadium, gdy inne metody zawodzą – na przykład w raku prostaty czy tarczycy. Terapie leczą nadczynność tarczycy czy przerzuty kostne, przedłużając życie i redukując ból u wielu pacjentów. To metody ratujące życie – z niskim ryzykiem i wysoką precyzją.
Medycyna nuklearna – najważniejsze informacja dla pacjenta przed badaniem lub leczeniem
Warto wiedzieć, że to rutynowe badanie, które daje precyzyjne informacje o funkcji narządów. Kluczowe jest dobre przygotowanie i świadomość procesu, by wynik był wiarygodny.
Terminy badań PET w całej Polsce znajdziesz na stronie Alivia Onkoskaner.
Przygotowanie przed badaniem
Zawsze weźmy ze sobą:
- skierowanie,
- dowód osobisty,
- poprzednie wyniki badań (na przykład USG, tomografię, płyty CD),
- listę stale przyjmowanych leków
– to ułatwia wywiad. Badania radioizotopowe oceniają funkcję narządów, przygotowanie chorego jest więc bardzo ważne, a często kluczowe.
Należy się odpowiednio nawodnić w dniach poprzedzających badanie.
Oto przykłady innych możliwych zaleceń:
- Jeśli nie jesteśmy pewni, czy możemy jeść, przed badaniem bądźmy na czczo (6 godzin bez jedzenia, tylko woda niegazowana).
- Unikajmy kofeiny, alkoholu, gumy do żucia i intensywnych ćwiczeń na 24 godziny przed badaniami, nawet jeśli nie wszystkie badania tego wymagają.
- Przy części badań PET/CT konieczne jest przestrzeganie diety niskowęglowodanowej (bez chleba, kasz, makaronów, ziemniaków, bez owoców, soków, cukru) przez 24 godziny poprzedzające badanie.
- Kobiety w ciąży lub karmiące od razu muszą zgłosić ten fakt przy umówieniu wizyty w zakładzie medycyny nuklearnej. W przypadku wątpliwości u kobiet w wieku rozrodczym wykonuje się test ciążowy, żeby wykluczyć nieświadome narażenie płodu na promieniowanie.
Szczegółowe informacje na temat przygotowania do badania PET przekazujemy w naszym podcaście:
Przebieg badania
Podamy radiofarmaceutyk (dożylnie lub doustnie). Jest to w zasadzie bezbolesne. Część badań rozpoczyna się bezpośrednio po wstrzyknięciu radioizotopu (badania dynamiczne), część wymaga odczekania (najczęściej około 30-60 min, czasem dłużej, na przykład 24 godzin dla badania tarczycy).
Podczas badania należy leżeć nieruchomo pod gamma kamerą (SPECT) lub skanerem PET-CT (zwykle od 5 do 45 minut w zależności od rodzaju badania).
Czas oczekiwania spędza się zazwyczaj w cichej sali lub w poczekalni na terenie zakładu medycyny nuklearnej.
Po badaniu
Dawka promieniowania jest minimalna i szybko zanika. Należy pić dużo wody, by szybciej wydalić pozostałości podanej substancji. W wyznaczonym przez personel czasie po badaniu należy unikać bliskości dzieci/ kobiet w ciąży (najczęściej przez około 24 godziny). Wynik badania nie jest uzyskiwany od razu (ze względu na konieczność opracowania obrazów, a następnie ich analizę i interpretację).
Medycyna nuklearna: Podsumowanie
Medycyna nuklearna ma zastosowanie zarówno w diagnozowaniu nowotworu, jak i w jego leczeniu. Wykorzystuje niewielkie dawki substancji promieniotwórczych do leczenia i wykrywania chorób. Dzięki nowoczesnym skanerom, takim jak PET/CT, lekarze mogą zauważyć raka lub inne schorzenia na bardzo wczesnym etapie. Aby badanie przebiegło prawidłowo, pacjent musi dokładnie zastosować się do zaleceń lekarza przed i po wizycie.
Źródło: notatka prasowa Polskiego Towarzystwa Medycyny Nuklearnej.
