Niedokrwistość – kiedy wymaga interwencji medycznej?

Facebook
Twitter
LinkedIn
Email

Mielosupresja w konsekwencji leczenia onkologicznego

Leczenie onkologiczne (zarówno chemioterapia, jak i radioterapia) powoduje niszczenie szybko dzielących się komórek. Efektem jest eliminacja ulegających częstym podziałom komórek nowotworowych, ale konsekwencją – niszczenie zdrowych komórek odpowiedzialnych za produkcję krwinek białych (leukocytów oraz ich najliczniejszej frakcji – neutrocytów, najistotniejszych z punktu widzenia potencjalnych powikłań) oraz niszczenie krwinek czerwonych (erytrocytów) i płytek krwi (trombocytów).

Powikłanie to nosi nazwę mielosupresji.

W zależności od frakcji niszczonych komórek krwi, wyróżniamy neutropenię (obniżenie poziomu neutrocytów), niedokrwistość (inaczej anemię – w definicji obniżenie poziomu erytrocytów, w praktyce istotny jest natomiast poziom hemoglobiny) oraz małopłytkowość (trombocytopenię – obniżenie poziomu płytek).

W zależności od stopnia uszkodzenia szpiku wyróżniamy penie I, II, III i IV stopnia (klinicznie  istotne są penie III i IV stopnia). Natomiast w zależności od liczby uszkodzonych linii krwiotwórczych wyróżniamy penię jedno-, dwu- lub trójukładową. Najgroźniejsze powikłanie to pancytopenia, dotycząca zarówno białych, jak i czerwonych krwinek oraz płytek.

Podoba Ci się to co robimy? Nasze działania są możliwe dzięki regularnym darowiznom od indywidualnych osób. Pomóż nam walczyć dalej! Dołącz do Pogromców Raka!

Celem tego krótkiego poradnika jest omówienie w sposób prosty i przystępny dla pacjentów zagadnień związanych z powikłaniami wynikającymi z wyparcia szpiku. Ponadto ma on za zadanie wyjaśnienie podstawowej terminologii  medycznej, tak aby pacjent mógł łatwiej zrozumieć swoją dokumentację medyczną (np. kartę informacyjną) i zalecenia dawane mu przez onkologa.

Warto wiedzieć, jakie konkretnie sytuacje powinny zobligować chorego do szukania fachowej porady medycznej, a ponadto jak radzić sobie z łagodniejszymi objawami niepożądanymi leczenia onkologicznego. Jest to o tyle istotne, że w wielu przypadkach prosta („niemedyczna” –„domowa”) interwencja może pozytywnie przeciwdziałać działaniom niepożądanym i znacząco wpłynąć na poprawę jakości życia chorego.

Niedokrwistość (anemia)

DEFINICJA:

Niedokrwistość – obniżenie poziomu stężenia hemoglobiny (Hb), hematokrytu (Ht) i liczby krwinek czerwonych poniżej dolnej granicy normy.
Stopień nasilenia niedokrwistości ocenia się na podstawie stężenia hemoglobiny.
Bezobjawowa niedokrwistość III st. – obniżenie poziomu Hb < 8 mg/dl bez objawów anemizacji.
Bezobjawowa niedokrwistość IV st. – obniżenie poziomu Hb < 6,5 mg/dl bez objawów anemizacji.
Objawowa anemizacja – każdy stopień niedokrwistości z towarzyszącymi nasilonymi objawami klinicznymi anemizacji.

UWAGA!
W praktyce istotne znaczenie ma nie tylko bezwzględna wartość stężenia hemoglobiny, ale również stopień adaptacji chorego (warunkujący wystąpienie objawów anemizacji).

W UPROSZCZENIU jest to ograniczenie zdolności szpiku kostnego do produkcji czerwonych krwinek, odpowiedzialnych za transport tlenu do wszystkich części ciała.

W związku z tym, w konsekwencji niedokrwistości, do komórek ciała dostarczana jest zbyt mała ilość tlenu („energii”), co powoduje szereg konsekwencji dla organizmu.

OBJAWY:

  • zmęczenie, osłabienie, znużenie, uczucie przemęczenia i „rozbicia”;
  • problemy z koncentracją i uwagą;
  • problemy z codzienna aktywnością;
  • apatia, brak motywacji, depresja i wyczerpanie emocjonalne, ale także niepokój, nadmierna drażliwość i irytacja;
  • wypadanie włosów, blada cera, bladość powłok skórnych lub tzw. „ziemista” skóra z tendencją do przesuszania się, pękanie kącików ust;
  • zaburzenia hormonalne, obniżenie libido;
  • zaburzenia snu;
  • przyspieszenie pracy serca, uczucie kołatania/nierównego bicia serca;
  • zimne poty, uczucie „braku powietrza”, szumy uszne;
  • zmniejszenie tolerancji wysiłku, skłonność do „zadyszki”;
  • objawy niewydolności serca (w tym wystąpienie obrzęków i nasilenie objawów choroby wieńcowej);
  • ból głowy;
  • zaburzenia ze strony przewodu pokarmowego (nudności, zaparcia, jadłowstręt, upośledzenie wchłaniania, wyniszczenie);
  • zaburzenia metaboliczne;
  • upośledzenie odporności;
  • obniżenie jakości życia.

Objawy wymagające pilnej konsultacji lekarskiej:

– ZAWROTY GŁOWY, MROCZKI PRZED OCZAMI, OMDLENIA, NASILONA DUSZNOŚĆ, BÓLE W KLATCE PIERSIOWEJ (objawy alarmowe – konieczność pilnego wykonania morfologii krwi obwodowej).

UWAGA!
Zarówno samej chorobie nowotworowej, jak i jej leczeniu często towarzyszy zmęczenie i wyczerpanie emocjonalne; natomiast nasilenie tych objawów może być konsekwencją anemizacji – stanu wymagającego pilnej interwencji lekarskiej.

Sposoby radzenia sobie „we własnym zakresie” / zapobieganie:

  • zbilansowana dieta bogata w czerwone mięso (wołowina, wątróbka) i zielone warzywa liściaste (szpinak, sałata, kapusta) oraz buraki;
  • właściwe gospodarowanie czasem;
  • unikanie nadmiernego wysiłku;
  • dbanie o sen i relaks;
  • umiejętność rozsądnego delegowania obowiązków na innych członków rodziny;
  • unikanie nadmiernego stresu;
  • ćwiczenia oddechowe i relaksacyjne;
  • spokojne, powolne podnoszenie się z pozycji leżącej, poprzez siedzącą, do stojącej – unikanie zawrotów głowy wywołanych odpływem krwi do dolnych partii ciała, występujących przy gwałtownym wstawaniu.

Wskazówka dla lekarzy POZ:

Włączenie leczenia objawowego niedokrwistości w warunkach ambulatoryjnych nie wykracza poza kompetencje lekarza POZ.

Przetoczenie krwi u pacjentów poddawanych chemioterapii może odbywać się w sposób bezpieczny w oddziałach chorób wewnętrznych i nie wymaga nadzoru onkologicznego. Jest to niezmiernie ważne w obliczu zarówno odległości ośrodka onkologicznego od miejsca zamieszkania chorego, jak i braku adekwatnej ilości stacjonarnych oddziałów onkologicznych, zapewniających chorym możliwość pilnej hospitalizacji.

UWAGA!

Powszechnie przyjmowane kryterium kwalifikacji do transfuzji to KKCZ – Hb < 8 mg/dl. Natomiast bezwzględnym wskazaniem jest wstrząs hipowolemiczny w wyniku utraty krwi oraz każdego stopnia niedokrwistość, której towarzyszą nasilone objawy kliniczne, wymagające natychmiastowego skorygowania wartości hemoglobiny.

Interwencje medyczne / onkologiczne:

  • suplementacja żelaza, kwasu foliowego, witaminy B12 – decyzja o włączeniu zawierających je preparatów należy do lekarza i zapada po wykonaniu panelu badań laboratoryjnych (tzw. gospodarka żelaza); ze względu na różne rodzaje niedokrwistości wymagające odmiennych sposobów postępowania nie należy przyjmować suplementów bez konsultacji z lekarzem;
  • hamowanie krwawień;
  • rewizja leków stosowanych przez chorego;
  • profilaktyczne stosowanie erytropoetyny (np. darbopoetyna alfa), przy przestrzeganiu ścisłych kryteriów onkologicznych włączenia preparatu – po analizie zysków i strat wynikających z możliwych powikłań zakrzepowo-zatorowych;
  • przetoczenie koncentratu krwinek czerwonych – KKCZ (transfuzja krwi);
  • konieczność odroczenia kolejnej chemioterapii lub konieczność redukcji dawki cytostatyków (implikacje związane z tym tematem opisane w rozdziale o neutropenii.)

Podsumowanie

Zaburzenia hematologiczne należą do najczęstszych powikłań związanych z leczeniem onkologicznym. Determinują one intensywność podawanej chemioterapii (lub dawek radioterapii). Skuteczne zapobieganie oraz właściwe rozpoznanie i leczenie powikłań ze strony szpiku kostnego warunkuje utrzymanie odpowiedniego rytmu i adekwatnych dawek stosowanego leczenia onkologicznego.

UWAGA!!!

W przypadku pojawienia się objawów sugerujących wystąpienie neutropenii, niedokrwistości lub małopłytkowości należy W PIERWSZEJ KOLEJNOŚCI wykonać morfologię krwi z rozmazem. Jeżeli niskie poziomy parametrów morfologicznych potwierdzą się niezbędny jest kontakt z lekarzem prowadzącym – lekarzem POZ, a w razie konieczności lekarzem onkologiem (prowadzącym lub dyżurnym).

UWAGI PRAKTYCZNE!

Badanie morfologiczne można z łatwością wykonać zarówno w warunkach POZ, jak i w oddziałach pomocy doraźnej, SOR (oddziałach ratunkowych), czy izbie przyjęć każdego szpitala. Wynik jest zazwyczaj dostępny niemal natychmiast.

W przypadku braku dostępu do badania w ramach NFZ warto pamiętać, że koszt prywatnie wykonanego badania morfologicznego jest niski (kilkanaście złotych). Morfologia pozwoli rozróżnić bagatelne dolegliwości od objawów związanych z zagrożeniem życia. W związku z tym wykonanie badania morfologicznego jest rzeczywiście kluczowe.

Należy ponadto pamiętać, iż przed konsultacją onkologiczną – zarówno osobistą, jak i telefoniczną – wykonanie morfologii jest koniecznością; bez jej wyniku lekarz w żaden sposób nie będzie miał możliwości jakiejkolwiek fachowej porady medycznej.

Należy ponadto bezwzględnie pamiętać o wykonaniu badania morfologicznego przed:

  • pierwszym i każdym kolejnym cyklem chemioterapii;
  • leczeniem kanałowym zębów lub ich ekstrakcją (w tym przypadku warunkiem wykonywania
    jakichkolwiek inwazyjnych zabiegów stomatologicznym są prawidłowe wartości neutrocytów, hemoglobiny i płytek; ponadto po zabiegu konieczne jest włączenie antybiotykoterapii (np. klindamycyna, doksycyklina  lub amoksycylina z kwasem klawulonowym);
  • inwazyjną diagnostyką przeprowadzaną w trakcie chemioterapii (np. cystoskopia, HSG);
  • wszelkimi zabiegami chirurgicznymi wykonywanymi w trakcie leczenia cytostatykami, a także innymi diagnostyczno-terapeutycznymi procedurami inwazyjnymi (np. biopsja gruboigłowa, pobranie węzłów chłonnych do badania, pleurodeza).

Autor: Agnieszka Bryjak, Specjalista Onkologii Klinicznej, Salve Medica