Leczenie raka głowy i szyi – jakie metody są dostępne w Polsce?

Nowotwory głowy i szyi to zróżnicowana grupa chorób. Choć najczęściej dotykają palaczy i osoby nadużywające alkoholu, przyczyną bywa także wirus HPV. W Polsce większość przypadków wykrywana jest w zaawansowanym stadium, co pogarsza rokowania. Na szczęście dostępne są coraz nowocześniejsze metody leczenia raka głowy i szyi – od precyzyjnej chirurgii, przez zaawansowaną radioterapię, po terapie systemowe: chemioterapię, leczenie celowane i immunoterapię.

Szczegółowo wyjaśniamy, jak wygląda leczenie nowotworów głowy i szyi w Polsce oraz opisujemy najnowsze możliwości terapii dostępne w programie lekowym i z udziałem robotów Da Vinci.

Spis treści

• Czym jest rak głowy i szyi?
• Rodzaje terapii nowotworów szyi i głowy
  • Chirurgia onkologiczna
  • Radioterapia – nowoczesne napromienianie
  • Chemioterapia – leczenie systemowe cytostatykami
  • Terapie celowane – leczenie ukierunkowane molekularnie
  • Immunoterapia nowotworów – leczenie przy wsparciu układu odpornościowego
• Badania kliniczne – w jakim kierunku zmierzamy i gdzie ich szukać?
• Leczenie przerzutów do OUN w raku głowy i szyi
• Czy wirus brodawczaka ludzkiego (HPV) wpływa na leczenie?
• Jakie rokowania mają pacjenci z rakiem głowy i szyi?
• Podsumowanie

Czym jest rak głowy i szyi?

Nowotwory głowy i szyi to grupa obejmująca różne rodzaje raka rozwijające się w obrębie głowy lub szyi. Należą do nich m.in. rak krtani, gardła, jamy ustnej, języka, nosa i zatok, a także rak gruczołów ślinowych czy tarczycy. 

Większość z tych nowotworów (ponad 90%) to raki płaskonabłonkowe – nowotwory złośliwe wywodzące się z komórek nabłonka pokrywającego błony śluzowe tych narządów. Rak krtani jest jednym z najczęstszych w tej grupie: w Polsce choruje na niego więcej mężczyzn niż kobiet. 

Niestety, aż 60% przypadków raka głowy i szyi rozpoznaje się w stadium III-IV, czyli w fazie zaawansowanej [1]. Tak późne wykrycie choroby przekłada się na gorsze wyniki leczenia. Szacuje się, że w tej grupie pacjentów tylko około jedna trzecia przeżywa 5 lat od diagnozy [dane z materiałów prasowych kampanii XIII Europejski Tydzień Profilaktyki Nowotworów Szyi i Głowy, 2025]. Dla porównania, przy wykryciu w I stadium (bardzo wczesnym) wyleczalność sięga nawet 95% [1]. To pokazuje, jak ważne jest wczesne rozpoznanie i podjęcie terapii.

Rodzaje terapii nowotworów szyi i głowy

Leczenie raka głowy i szyi musi być dostosowane do lokalizacji nowotworu, stopnia jego zaawansowania oraz stanu pacjenta. Inaczej leczy się małego, wczesnego raka krtani, a inaczej rozległego raka gardła z przerzutami. Dlatego plan terapii ustalany jest indywidualnie przez zespół specjalistów (chirurga onkologa, onkologa klinicznego, radioterapeutę, radiologa i patologa). 

Chirurgia onkologiczna

Chirurgia odgrywa kluczową rolę w leczeniu większości nowotworów głowy i szyi, zwłaszcza tych we wczesnych stadiach zaawansowania. Celem operacji jest radykalne usunięcie guza wraz z marginesem zdrowych tkanek. W przypadku raka krtani czy gardła może to oznaczać wycięcie fragmentu lub całości narządu (np. częściowa lub całkowita laryngektomia, czyli usunięcie krtani). 

Często jednocześnie usuwa się okoliczne węzły chłonne szyi (tzw. operacja wybiórczej lub radykalnej dyssekcji szyi), ponieważ tam mogą znajdować się mikroprzerzuty, niewidoczne w badaniach obrazowych.

Współczesna chirurgia dąży do leczenia maksymalnie oszczędzającego. Tak, by usunąć nowotwór, a zachować funkcje narządów (mowę, przełykanie, wygląd pacjenta). Dlatego tam, gdzie to możliwe, wykonuje się operacje częściowe. Na przykład, we wczesnym raku głośni możliwe jest usunięcie samej zmiany techniką laserową, co pozwala zachować krtań. 

Po rozleglejszych zabiegach lekarze rekonstruują ubytki tkanek (przeszczepami płatów skórno-mięśniowych lub kostnych), by przywrócić pacjentowi możliwość mówienia, czy przełykania.

Od niedawna w Polsce dostępne są również operacje z wykorzystaniem robota Da Vinci w otolaryngologii. Technika nazywa się TORS (Trans Oral Robotic Surgery) i polega na usunięciu guzów gardła czy krtani przez usta pacjenta, przy pomocy zrobotyzowanych narzędzi sterowanych przez chirurga. 

Zaletą jest niezwykła precyzja i minimalizacja cięcia. Tradycyjnie, aby dostać się do guzów gardła, bywa, że trzeba przeciąć żuchwę lub wykonać szerokie cięcie na szyi. Bez wsparcia robota lekarze nie byliby w stanie na przykład dotrzeć do ogniska nowotworu u nasady języka i prawdopodobnie pacjentowi pozostałaby wyłącznie radioterapia. Robot Da Vinci dzięki miniaturowym narzędziom wprowadzanym endoskopowo przez jamę ustną umożliwia usunięcie guza bez głęboko ingerujących cięć, co ogranicza uszkodzenia, skraca gojenie i poprawia jakość życia (mniejsze problemy z mową, połykaniem). 

W Polsce operacje metodą TORS są wciąż nowością. Wykonuje się je zaledwie w kilku ośrodkach: m.in. w Wielkopolskim Centrum Onkologii w Poznaniu, Wojskowym Instytucie Medycznym w Warszawie, Szpitalu Morskim im. PCK w Gdyni, Szpitalu Uniwersyteckim nr 1 im. dr. Antoniego Jurasza w Bydgoszczy i Świętokrzyskim Centrum Onkologii w Kielcach. Obecnie (stan na styczeń 2026 r.) NFZ nie refunduje rutynowo zabiegów robotycznych w raku głowy i szyi. Mimo to technologia nadal się rozwija, a kolejne polskie zespoły osiągają światowy poziom w chirurgii robotycznej.

Radioterapia – nowoczesne napromienianie

Radioterapia (leczenie za pomocą promieniowania jonizującego) jest – obok chirurgii – podstawową metodą leczenia nowotworów głowy i szyi. Może być stosowana:

• samodzielnie (np. jako metoda radykalna zamiast operacji w wybranych przypadkach), 
• w połączeniu z operacją (radio- lub radiochemioterapia uzupełniająca po zabiegu) 
• razem z chemioterapią (jednoczesna chemioradioterapia zamiast operacji). 

Celem radioterapii jest zniszczenie komórek nowotworowych za pomocą precyzyjnie dostarczonej dawki promieniowania, przy maksymalnym oszczędzeniu zdrowych tkanek.

W leczeniu nowotworów głowy i szyi ogromne znaczenie mają nowoczesne techniki radioterapii. Standardem jest obecnie napromienianie o modulowanej intensywności (IMRT – Intensity Modulated Radiotherapy), czy radioterapia konformalna 3D (kształt napromienianego pola jest precyzyjnie dostosowany do kształtu guza). Dzięki nim udaje się ograniczyć skutki uboczne, takie jak trwałe uszkodzenie ślinianek, prowadzące do suchości w ustach, czy uszkodzenie rdzenia.

Inne nowoczesne metody to m.in. IGRT (radioterapia z obrazowaniem w trakcie zabiegów) umożliwiające precyzyjne ustawienie pacjenta przed każdym naświetlaniem oraz VMAT/RapidArc (rotacyjna technika IMRT przyspieszająca leczenie). W niektórych przypadkach stosuje się też radioterapię stereotaktyczną, którą nazywa się niekiedy radiochirurgią ze względu na dokładność do 1 mm. W ramach NFZ wykonywana jest teleradioterapia stereotaktyczna żyroskopowa: https://alivia.org.pl/wiedza-o-raku/teleradioterapia-stereotaktyczna-zyroskopowa-na-nfz/.

Stereotaksja znajduje zastosowanie np. w leczeniu pojedynczych przerzutów w mózgu (stosuje się wtedy urządzenia typu Gamma Knife czy CyberKnife) albo w ponownym napromienianiu niewielkich nawrotowych guzów. W Polsce dostępna jest także radioterapia protonowa (protony pozwalają oszczędzić zdrowe tkanki za guzem dzięki innej fizyce dawki). Terapia jest stosowana np. w nowotworach podstawy czaszki czy u dzieci, choć w raku krtani/gardła standardem pozostaje fotonowe IMRT.

Radioterapia radykalna czy uzupełniająca? Zależnie od sytuacji klinicznej, onkolodzy decydują o roli napromieniania:

• Radioterapia radykalna (samodzielna): stosowana np. u chorych z przeciwwskazaniami do operacji albo w nowotworach, gdzie zabieg wiązałby się z ciężkim okaleczeniem (np. zaawansowany rak nosogardła). Często łączy się ją wtedy z chemioterapią (patrz niżej).
• Radioterapia pooperacyjna (adjuwantowa): zalecana przy większości zaawansowanych nowotworów po operacji. Jeśli występują czynniki wysokiego ryzyka (niewystarczający margines, naciekanie okołonerwowe, przerzuty do wielu węzłów), do radioterapii dodaje się chemioterapię. Napromienianie zaczyna się zwykle 4-6 tygodni po operacji, aby tkanki się zagoiły.
• Radioterapia paliatywna: w przypadku bardzo zaawansowanej, rozsianej choroby czasem stosuje się krótkie sesje radioterapii w celu złagodzenia objawów (np. zmniejszenia bólu, ograniczenia krwawienia z guza).

Nowoczesna radioterapia wymaga wieloetapowego planowania z użyciem badań obrazowych (TK/MRI) i specjalistycznego sprzętu. Leczenie trwa zwykle 6-7 tygodni, codziennie od poniedziałku do piątku. W trakcie mogą wystąpić działania niepożądane, takie jak odczyny popromienne skóry, błon śluzowych (ból gardła, problemy z połykaniem, chrypka) czy przejściowa utrata smaku. 

Zespół medyczny zapewnia wtedy leczenie wspomagające (np. środki przeciwbólowe, płukanki). Po radioterapii objawy zwykle stopniowo ustępują, choć np. suchość w ustach może utrzymywać się dłużej.

Chemioterapia – leczenie systemowe cytostatykami

Chemioterapia w rakach głowy i szyi chemioterapia najczęściej odgrywa rolę wspomagającą. Rzadko stosuje się ją jako wyłączne leczenie, za to często w skojarzeniu z radioterapią. Są dwa główne sposoby wykorzystania chemioterapii w tej grupie chorób:

• Równoczesna chemioradioterapia (CRT): to podawanie chemioterapii w trakcie trwania radioterapii. Badania wykazały, że jednoczesne zastosowanie np. cisplatyny z napromienianiem poprawia skuteczność leczenia – zwiększa odsetek wyleczeń i wydłuża przeżycie w porównaniu do samej radioterapii. Dzieje się tak, ponieważ leki uwrażliwiają komórki nowotworu na promieniowanie.
  Chemioradioterapia jest standardem leczenia np. nieresekcyjnych (nieoperacyjnych) raków miejscowo zaawansowanych, a także bywa zalecana po operacji, jeśli stwierdzono czynniki wysokiego ryzyka (wtedy mówimy o pooperacyjnej chemioradioterapii). Jednak ze względu na większą toksyczność, taka intensywna terapia jest przeznaczona dla pacjentów w dość dobrym stanie ogólnym, bez chorób towarzyszących. 
• Chemioterapia indukcyjna (wstępna): polega na podaniu kilku cykli chemioterapii przed leczeniem radykalnym (operacją lub chemioradioterapią). Stosuje się ją w wybranych sytuacjach – np. u chorych z bardzo dużymi guzami lub masywnymi przerzutami w węzłach szyi, aby zmniejszyć rozmiar nowotworu przed leczeniem właściwym. Jeśli guz wyraźnie się zmniejszy po 2-3 cyklach, łatwiej go potem zoperować albo napromieniać. Najczęściej w indukcji podaje się schemat złożony z 2-3 leków (np. cisplatyna + 5-fluorouracyl, z dodatkiem docetakselu). Chemioterapia indukcyjna nie jest standardem we wszystkich przypadkach. Decyduje o niej konsylium, rozważając między korzyściami (redukcja guza) a ryzykiem opóźnienia leczenia zasadniczego.
• Chemioterapia paliatywna: w rozsianym raku szyi i głowy lub gdy doszło do nieuleczalnego wznowienia, chemioterapia może być stosowana jako leczenie paliatywne. Celem jest wtedy spowolnienie postępu choroby i złagodzenie objawów.

Terapie celowane – leczenie ukierunkowane molekularnie

W ostatnich kilkunastu latach do leczenia nowotworów głowy i szyi wprowadzono nowe leki tzw. terapie celowane molekularnie.

W przypadku raków płaskonabłonkowych głowy i szyi najważniejszym celem molekularnym okazał się receptor naskórkowego czynnika wzrostu EGFR (ang. Epidermal Growth Factor Receptor). EGFR jest białkiem na powierzchni komórek, które w wielu nowotworach bywa nadmiernie aktywne, stymulując podział komórek nowotworowych. Opracowano więc przeciwciało monoklonalne blokujące ten receptor. Cetuksymab był pierwszym lekiem celowanym dla pacjentów z rakiem głowy i szyi.

Cetuksymab stosuje się w dwóch głównych wskazaniach:

• Razem z radioterapią: w leczeniu radykalnym pacjentów, którzy nie mogą otrzymać cisplatyny w ramach chemioradioterapii (np. ze względu na przeciwwskazania do cisplatyny, jak niewydolność nerek czy słaby stan ogólny). W badaniach wykazano, że dołączenie cetuksymabu do radioterapii poprawia wyniki wyleczenia w porównaniu do samej radioterapii, choć efekt nie jest tak silny, jak cisplatyny. Niemniej jest to opcja dla chorych, dla których chemia byłaby zbyt toksyczna.
• W chorobie nawrotowej lub przerzutowej: cetuksymab można łączyć z chemioterapią (np. z paklitakselem lub docetakselem) u pacjentów z rozsianym lub nawrotowym rakiem, u których celem jest paliacja. Takie skojarzenie zwiększa odsetek odpowiedzi na leczenie w porównaniu do samej chemii.

Obecnie cetuksymab jest w Polsce dostępny i refundowany. Gdy pacjent nie może skorzystać z immunoterapii, cetuksymab może być stosowany w schematach jak EXTREME (pochodne platyny + 5-FU + cetuksymab) lub TPEx (pochodne platyny + docetaksel + cetuksymab) w pierwszej linii leczenia. Można go również stosować w monoterapii oraz w połączeniu z taksanami jako leczenie kolejnych linii. Trwają badania nad kolejnymi lekami celowanymi w raku głowy i szyi (np. inhibitorami kinaz, terapiami antyangiogennymi), jednak jak dotąd żaden z nich nie wyszedł poza fazę badań klinicznych. 

W niektórych nowotworach – także w obrębie głowy i szyi – może dojść do fuzji genu NTRK (neurotroficznej kinazy tyrozynowej) z innym genem. To połączenie powoduje, że komórka dostaje ciągły sygnał do wzrostu, co sprzyja rozwojowi raka.

To rzadkie zjawisko, ale zdarza się m.in. w:

• nowotworach gruczołów ślinowych (np. tzw. rakach wydzielniczych),
• nowotworach tkanek miękkich,
• guzach o nietypowym obrazie histopatologicznym.

W przypadku potwierdzenia fuzji NTRK dostępne są dwie zarejestrowane terapie celowane:

• Larotrektynib – pierwszy lek „niezależny od lokalizacji nowotworu”, zatwierdzony na podstawie obecności mutacji genetycznej, a nie konkretnego typu raka.
• Entrektynib – działa nie tylko na zmiany w NTRK, ale także inne rzadkie fuzje genowe (np. ROS1).

Oba leki są dostępne w programie lekowym B.144 „Leczenie guzów litych z fuzją genu NTRK”, ale tylko w wybranych wskazaniach, m.in. u pacjentów z nowotworami niemożliwymi do resekcji lub przerzutowymi, z potwierdzoną fuzją genu NTRK, którzy nie mają innych skutecznych opcji leczenia.

Immunoterapia nowotworów – leczenie przy wsparciu układu odpornościowego

W kontekście raków głowy i szyi największe sukcesy odniesiono dzięki lekom z grupy inhibitorów punktów kontrolnych układu immunologicznego – chodzi głównie o przeciwciała blokujące receptor PD-1 (programmed death-1) lub jego ligand PD-L1. 

W raku płaskonabłonkowym głowy i szyi zastosowano dwa takie leki: niwolumab i pembrolizumab. Obie terapie są dostępne w programie lekowym B.52 „Leczenie chorych z płaskonabłonkowym rakiem narządów głowy i szyi”. Obejmuje on właśnie pembrolizumab (I linia) oraz niwolumab (II linia) zgodnie z określonymi kryteriami. Dzięki programowi pacjenci mogą bezpłatnie skorzystać z tych nowoczesnych leków. 

Immunoterapia początkowo była testowana u pacjentów z zaawansowanym, nawrotowym lub przerzutowym rakiem głowy i szyi, czyli w sytuacjach, gdy standardowa chemia przestawała działać. Badania (CheckMate-141 dla niwolumabu, KEYNOTE-040 i 048 dla pembrolizumabu) wykazały, że u części chorych podanie tych leków znacznie wydłuża przeżycie i daje trwałe odpowiedzi, nawet gdy chemioterapia zawiodła. Na podstawie tych wyników od kilku lat immunoterapia stała się nowym standardem leczenia nawrotowego/przerzutowego raka głowy i szyi.

Niestety immunoterapia nie działa u wszystkich – efekty odnosi ok. 20-30% chorych, ale u tych, którzy odpowiadają, odpowiedzi często trwają wiele miesięcy. Mogą to być nawet wieloletnie remisje. 

Leczenie immunoterapią jest też na ogół lepiej tolerowane niż chemioterapia. Najczęstsze działania niepożądane wynikają z nadmiernego pobudzenia układu odpornościowego (tzw. objawy immunologiczne, np. zapalenie tarczycy, wysypka skórna, biegunki zapalne), ale poważniejsze powikłania zdarzają się rzadko.

Najważniejsze kryteria kwalifikacji do programu lekowego B.52

Niwolumab zatwierdzono (i jest refundowany) jako terapia drugiej linii u dorosłych pacjentów z nawrotem lub przerzutami, u których doszło do progresji w trakcie lub po chemioterapii z pochodnymi platyny. Innymi słowy, jeśli rak nie zareagował lub wrócił po standardowej chemii, można zastosować niwolumab, który blokując PD-1 „zdejmuje hamulec” z limfocytów T i pozwala im atakować nowotwór.

Pembrolizumab z kolei okazał się skuteczny już w pierwszej linii leczenia zaawansowanej choroby. W badaniu KEYNOTE-048 pacjenci wcześniej nieleczeni na rozsianego raka głowy i szyi otrzymywali albo klasyczną chemioterapię EXTREME, albo immunoterapię. Okazało się, że pembrolizumab wydłużył przeżycie u chorych, których nowotwór wykazywał obecność PD-L1. 

Dlatego obecnie zaleca się w pierwszej linii: pembrolizumab w monoterapii lub w skojarzeniu z chemioterapią – u pacjentów, których guz ma ekspresję PD-L1 (CPS ≥1). U osób z wysoką ekspresją PD-L1 często wystarcza sam pembrolizumab, natomiast przy niższej (ale ≥1) lub bardzo agresywnej chorobie dodaje się chemioterapię, by uzyskać szybszą odpowiedź. Pacjenci z guzami PD-L1 ujemnymi zwykle nadal otrzymują klasyczną chemioterapię z cetuksymabem jako pierwszą linię, a immunoterapia (niwolumab) jest dla nich opcją w kolejnej linii (patrz sekcja o terapiach celowanych).

Gdzie można otrzymać immunoterapie w programie lekowym?

Program lekowy B.52 realizują tylko w wybrane placówki (centra onkologiczne lub szpitale posiadające odpowiedni kontrakt z NFZ). Fundacja Alivia udostępnia serwis Onkomapa.pl, w którym możesz sprawdzić listę ośrodków prowadzących ten program w całej Polsce. Wystarczy wybrać filtr „B.52. Leczenie chorych z płaskonabłonkowym rakiem narządów głowy i szyi”.

Jeśli Ty lub bliska Ci osoba chorujecie na zaawansowanego raka głowy i szyi, warto zapytać lekarza prowadzącego o możliwość terapii w programie B.52. Onkolog poinformuje, czy spełnione są kryteria kwalifikacji i pokieruje do ośrodka, który oferuje leczenie pembrolizumabem lub niwolumabem.

Badania kliniczne – w jakim kierunku zmierzamy i gdzie ich szukać?

Co ważne, immunoterapię intensywnie bada się także we wcześniejszych stadiach. Trwają badania kliniczne oceniające podanie pembrolizumabu lub niwolumabu przed operacją lub po operacji (terapia neoadiuwantowa i adiuwantowa). Wstępne wyniki – np. badanie KEYNOTE-689 – sugerują, że dodanie immunoterapii do standardowego leczenia operacyjnego może poprawiać wyniki i zmniejszać ryzyko nawrotu. Być może w przyszłości zmieni to standard postępowania już we wczesnej chorobie. Na razie jednak takie zastosowanie nie jest dostępne poza badaniami klinicznymi.

W obszarze raków głowy i szyi prowadzi się wiele badań, m.in. nad nowymi immunoterapiami (inhibitory innych punktów kontrolnych, szczepionki terapeutyczne), terapiami celowanymi (np. inhibitory kinaz w rzadkich mutacjach) czy terapiami kombinowanymi (np. immunoterapia + chemia przed operacją). 

O dostępnych badaniach można się dowiedzieć od lekarza prowadzącego lub samodzielnie wyszukać je w bazach, takich jak Wyszukiwarka Badań Klinicznych. Wpisując hasło „rak płaskonabłonkowy głowy i szyi”, znajdziesz aktualne rekrutacje w Polsce i w Europie. Przed zgłoszeniem warto skonsultować się z onkologiem, czy protokół badania jest dopasowany do naszego stanu (badania mają precyzyjne kryteria włączenia).

Leczenie przerzutów do OUN w raku głowy i szyi

Przerzuty do ośrodkowego układu nerwowego (OUN), czyli do mózgu lub rdzenia kręgowego, w przypadku raków głowy i szyi występują stosunkowo rzadko. Zdecydowanie częściej nowotwory te dają przerzuty do węzłów chłonnych szyi lub do płuc, wątroby czy kości. Niemniej u części pacjentów z zaawansowanym, uogólnionym rakiem głowy i szyi mogą pojawić się przerzuty w mózgu. 

Stanowią dla lekarzy duże wyzwanie terapeutyczne, ponieważ mogą powodować objawy ze strony układu nerwowego (bóle głowy, nudności, zaburzenia neurologiczne w zależności od lokalizacji), a nieleczone prowadzą do szybkiego pogorszenia stanu chorego.

Leczenie przerzutów do OUN z raka głowy i szyi przebiega podobnie jak przerzutów do mózgu z innych nowotworów. W zależności od liczby, wielkości i umiejscowienia zmian lekarze stosują:

• Neurochirurgię: jeśli mamy do czynienia z pojedynczym (lub nielicznymi) przerzutami w dostępnym miejscu, czasem możliwe jest operacyjne usunięcie. Zabieg odciąża mózg i szybko poprawia stan pacjenta, a usuniętą zmianę można zbadać histopatologicznie.
• Radioterapię stereotaktyczną (SRS): to nowoczesna metoda precyzyjnego napromieniania małych zmian dużą dawką w 1-5 frakcjach. Pozwala niszczyć przerzut do mózgu bez otwierania czaszki, z dokładnością co do milimetra, przy minimalnym uszkodzeniu zdrowej tkanki mózgowej. SRS to metoda preferowana, gdy przerzutów jest niewiele (do 3-4) i mają wielkość do ok. 3 cm.
• Radioterapia całego mózgu (WBRT): przy licznych przerzutach uogólnionych stosuje się klasyczne napromienianie całego mózgowia mniejszą dawką frakcyjną, aby opanować objawy. Choć mniej skuteczne w eliminacji wszystkich zmian, może spowolnić progresję i złagodzić objawy neurologiczne.
• Leczenie systemowe: niestety większość chemioterapeutyków słabo przenika do OUN przez barierę krew-mózg. Jednak immunoterapia oraz niektóre terapie celowane (np. małe cząsteczki) mogą działać również na przerzuty w mózgu. Jeśli pacjent jeszcze nie otrzymywał immunoterapii, pojawienie się przerzutów do OUN jest wskazaniem do rozważenia takiego leczenia (o ile stan chorego na to pozwala). Stosuje się też leczenie objawowe: sterydy (np. deksametazon), które zmniejszają obrzęk mózgu i szybko przynoszą poprawę neurologiczną oraz leki przeciwdrgawkowe zmniejszające ryzyko wystąpienia napadów padaczkowych.

Niestety pojawienie się przerzutów do mózgu świadczy o dużym zaawansowaniu choroby i rokuje niekorzystnie. Leczenie ma wydłużyć życie i poprawić jego jakość przez opanowanie objawów. Niemniej dzięki postępom w radioterapii stereotaktycznej i dostępności immunoterapii, udaje się niekiedy uzyskać zaskakująco dobrą kontrolę nawet takich przerzutów. 

Każdy przypadek jest rozpatrywany indywidualnie przez zespół onkologiczny, który decyduje o optymalnym połączeniu metod. Ważne jest również wsparcie rehabilitacyjne i opieka neurologiczna nad chorym z przerzutami do OUN.

Czy wirus brodawczaka ludzkiego (HPV) wpływa na leczenie?

W przypadku nowotworów zlokalizowanych w obrębie gardła środkowego (np. migdałki, nasada języka) standardem stało się określenie, czy nowotwór jest HPV-zależny. W praktyce stosuje się badanie obecności wirusa HPV w tkance guza. Najczęściej za pomocą badania immunohistochemicznego na obecność białka p16 (marker pośredni wskazujący na infekcję HPV typu wysokiego ryzyka) lub wykrywania DNA wirusa w próbce nowotworu. 

Międzynarodowe i polskie wytyczne zalecają oznaczanie statusu HPV dla każdego raka jamy ustnej i gardła. Ma to znaczenie rokownicze: pacjenci z nowotworem HPV(+) z reguły lepiej odpowiadają na leczenie i mają lepsze rokowanie niż ci z nowotworem HPV(-) [2].

Zalecane jest również zbadanie statusu HPV, razem z badaniem obecności wirusa EBV (Epsteina-Barra) w raku nosogardzieli w celu rozróżnienia etiologii nowotworu.

Rzadko, ale zdarza się, że HPV może powodować także raka krtani. Dla innych lokalizacji w nowotworach głowy i szyi rutynowo nie wykonuje się testów HPV, ponieważ wirus nie odgrywa tam istotnej roli.

National Comprehensive Cancer Network w swoich wytycznych pisze o tym, że u chorych z HPV-dodatnim nowotworem gardła środkowego można rozważyć zmniejszenie dawki promieniowania podczas radioterapii, przy spełnieniu określonych warunków. 

Jakie rokowania mają pacjenci z rakiem głowy i szyi?

Rokowania pacjentów z rakiem głowy i szyi zależą przede wszystkim od trzech czynników:

• lokalizacji nowotworu (np. gardło, krtań, jama ustna),
• stopnia zaawansowania choroby w chwili rozpoznania (stadium TNM),
• obecności lub braku zakażenia HPV – w raku gardła środkowego.

Kluczowe czynniki pogarszające rokowanie to wiek powyżej 65. roku życia, palenie papierosów, status HPV(-) w raku gardła środkowego, płeć męska, nawroty lub przerzuty [3]. 

Nowotwory we wczesnym stadium dobrze rokują. Wskaźniki przeżycia po 5 latach to 70-90% [4]. Niestety w Polsce dwie trzecie chorych nie przeżywa pięciu lat z powodu diagnozy w zbyt zaawansowanym stadium nowotworu [5].

W Europie w latach 2000-2007 wskaźnik przeżywalności 5-letniej dorosłych pacjentów z rakiem szyi i głowy wynosił 49%. W latach 1999-2007 wskaźniki przeżywalności wzrosły w Europie, z wyjątkiem Europy Wschodniej, gdzie z czasem uległy obniżeniu [3].

Wskaźnik przeżywalności względnej w USA w latach 2009-2015 po 5 latach wynosił 60%, przy czym obserwowano różnice między grupami etnicznymi [3].

Podsumowanie

Dzięki postępowi medycyny, dostępne są coraz skuteczniejsze metody terapii raka głowy i szyi. Kluczem jest wczesne wykrycie – utrzymująca się chrypka, ból gardła czy guz na szyi muszą nas skłonić do wizyty u lekarza. W leczeniu stosuje się podejście skojarzone: chirurgię, precyzyjną radioterapię i leczenie systemowe. 

W Polsce dostępne są nowoczesne metody jak operacje robotem Da Vinci, IMRT, leki celowane (cetuksymab) czy immunoterapia w programie lekowym, zapewniającym refundację pembrolizumabu i niwolumabu dla kwalifikujących się pacjentów. 

Warto sprawdzić ośrodki realizujące program lekowy w portalu Onkomapa.pl oraz poszukać badań klinicznych. Być może gdzieś rekrutują pacjentów do terapii, która będzie najlepsza w Twoim przypadku. Pamiętaj, że nie jesteś w tym wszystkim sam. Do dyspozycji masz zespoły specjalistów, pielęgniarek, rehabilitantów, psychoonkologów oraz organizacje pacjentów, które służą pomocą. Dzięki wiedzy, wsparciu i nowym metodom leczenia chorzy z rakiem głowy i szyi mają realną szansę na wyzdrowienie.

Autorka: Martyna Piotrowska

Źródła [dostęp na 19.01.2026 r.]:

1. Ministerstwo Zdrowia. Program profilaktyki nowotworów głowy i szyi – informator dla pacjentów. Gov.pl; 2018.
2. Ang KK, Harris J, Wheeler R, Weber R, Rosenthal DI, Nguyen-Tân PF, et al. Human papillomavirus and survival of patients with oropharyngeal cancer. N Engl J Med. 2010;363(1):24–35.
3. Machiels J-P, René Leemans C, Golusinski W, Grau C, Licitra L, Gregoire V, et al. Squamous cell carcinoma of the oral cavity, larynx, oropharynx and hypopharynx: EHNS-ESMO-ESTRO Clinical Practice Guidelines for diagnosis, treatment and follow-up. Ann Oncol. 2020;31(11):1462-75.
4. Zrozumienie przeżywalności i jakości życia u pacjentów z nowotworami głowy i szyi – Rejestr badań klinicznych – ICH GCP
5. Bartosiak A, pap.pl, Eksperci: z powodu późnego wykrycia raka głowy i szyi dwie trzecie chorych nie przeżywa 5 lat; 2022.
6. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). HPV and Oropharyngeal Cancer – Fact Sheet. CDC; 2024.
7. College of American Pathologists (CAP). Human Papillomavirus Testing in Head and Neck Carcinomas – Summary of Recommendations. Arch Pathol Lab Med; 2018 (akt. 2025).
8. Świętokrzyskie Centrum Onkologii. Otolaryngolodzy ze ŚCO wdrożyli TORS – operacje robotyczne przez usta. Aktualności ŚCO; 2023.
9. Krajowy Rejestr Nowotworów (KRN). Nowotwory narządów głowy i szyi – Leczenie. onkologia.org.pl; (dostęp 14 stycznia 2025).
10. Program lekowy B.52. Leczenie chorych z płaskonabłonkowym rakiem narządów głowy i szyi – opis programu. Aktualizacja NFZ 18 grudnia 2025.
11. Program lekowy B.144. Leczenie guzów litych z fuzją genu NTRK – opis programu. Aktualizacja 18 grudnia 2025.
12. Human Papillomavirus (HPV) and Head & Neck Cancer Alliance. Risk Factors – HPV causes 60–70% of oropharyngeal cancers. Headandneck.org; 2022.
13. Hard-to-treat Cancers Initiative. HARD-TO-TREAT: Head and Neck Cancers – Brain Metastases as prognostic factor. Onkologia.edu.pl; 2025.
14. Nauka w Polsce. Badanie: immunoterapia zwiększa skuteczność leczenia zaawansowanego raka głowy i szyi, Onkologia.edu.pl; 2025.
15. Polskie Towarzystwo Onkologii Klinicznej. Nowotwory nabłonkowe narządów głowy i szyi (wytyczne postępowania), 2014.
16. BIP AOTMiT. Cetuksymab we wskazaniu: płaskonabłonkowy rak narządów głowy i szyi w skojarzeniu z chemioterapią (z zastosowaniem paklitakselu); 2025.
17. Kocielnik K, Cowzdrowiu. 22 nowe terapie onkologiczne refundowane od października 2025; 2025.
18. Uppaluri R, Haddad RI, Tao Y, et al. Neoadjuvant and Adjuvant Pembrolizumab in Locally Advanced Head and Neck Cancer. N Engl J Med. 2025 Jul 3;393(1):37-50.
19. NCCN Clinical Practice Guidelines in Oncology. Head and Neck Cancers, v. 1.2026; NCCN.org, grudzień 2025.
20. Bossi P, Chan AT, Licitra L, Trama A, Orlandi E, Hui EP, et al. Nasopharyngeal carcinoma: ESMO-EURACAN Clinical Practice Guidelines for diagnosis, treatment and follow-up. Ann Oncol. 2021;32(4):452–65.
21. Rak głowy i szyi – Alivia Onkosnajper