Co to jest prehabilitacja w leczeniu glejaka i jaka jest jej rola w procesie leczenia i zdrowienia? Co składa się na prehabilitację? Na te pytania odpowiadała podczas webinaru “Jak się przygotować do leczenia glejaka” dr n. med. Magdalena Stankiewicz. Poniższy artykuł został przygotowany na podstawie prezentacji. Zapraszamy do lektury i odsłuchania całości webinaru.
Spis treści:
- Co to jest prehabilitacja?
- Dlaczego prehabilitacja jest ważna?
- Cztery filary prehabilitacji
- 1 filar prehabilitacji: aktywność fizyczna
- 2 filar prehabilitacji: odpowiednie żywienie
- 3 filar prehabilitacji: neurorehabilitacja
- 4 filar prehabilitacji: wsparcie psychologiczne
- Czy są przeciwwskazania do aktywności fizycznej?
- Co wiemy o prehabilitacji w nowotworach ośrodkowego układu nerwowego?
Co to jest prehabilitacja?
Prehabilitacja to przygotowanie organizmu pacjenta do leczenia. Niezależnie od tego, czy to będzie leczenie operacyjne, napromienianie, chemioterapia, czy inne leczenie systemowe, chcemy wykorzystać czas od diagnozy do rozpoczęcia leczenia na to, żeby organizm był jak najlepiej przygotowany. Jaki jest cel prehabilitacji? Celem jest poprawienie zarówno tolerancji leczenia, jak i skuteczności leczenia. Jeżeli pacjent będzie lepiej znosił leczenie, będą mniejsze przerwy w leczeniu lub nie będzie ich wcale. Potencjalnie skuteczność leczenia również będzie dzięki prehabilitacji większa.
Prehabilitacja w leczeniu glejaka jest alternatywą do leczenia onkologicznego. Terapia onkologiczna jest jak najbardziej kluczowa.
Prehabilitacja jest istotna w leczeniu każdego nowotworu, niezależnie od tego, jaka jest jego lokalizacja i jak wygląda plan leczenia.
Dlaczego prehabilitacja jest ważna?
Prehabilitacja jest ważna nie tylko w przypadku glejaka, ale i w przypadku innych nowotworów ośrodkowego układu nerwowego. Sama choroba, jak i jej leczenie mogą powodować, że pojawią się różne objawy, które będą dodatkowo obciążać pacjenta. Mogą to być na przykład: osłabienie, zaburzenia równowagi, problemy z koncentracją i pamięcią, zmęczenie, obniżenie nastroju czy inne zaburzenia psychologiczne. Co więcej, te wszystkie elementy ściśle się ze sobą łączą. Jeżeli pacjent ma obniżony nastrój, to bardzo często powoduje, że wycofuje się z codziennej aktywności, z aktywności fizycznej. To z kolei bardzo często nasila negatywne emocje, które u pacjenta już występują.
Dołącz do nas!
Tu znajdziesz przygotowane specjalnie dla Ciebie darmowe wsparcie w zmaganiach z rakiem!
Wpadamy w błędne koło, a nawet w efekt kuli śnieżnej. Warto zadbać o prehabilitację na jak najwcześniejszym etapie. Oczywiście, nie zawsze jest wystarczająco dużo czasu, bo operacja czy inna interwencja jest konieczna i pilna. Nie możemy tego czasu wydłużać, ale w trakcie leczenia też jesteśmy w stanie wdrożyć pewne interwencje. Możemy dać szansę pacjentowi, żeby przeszedł przez leczenie jak najspokojniej, bez dodatkowych, niepotrzebnych “przygód”.
Cztery filary prehabilitacji
Co zaliczamy do prehabilitacji? Prehabilitacja ma cztery filary:
- Aktywność fizyczną
- Żywienie
- Wsparcie psychologiczne
- Neurorehabilitację.
Oczywiście do tego zakresu włączamy rzucenie nałogów, przede wszystkim palenie papierosów i picie alkoholu, inne uzależnienia.
Te filary kompleksowo przygotowują pacjenta do leczenia i wspierają go w trakcie leczenia. Jest to kluczowe, żeby po zakończeniu leczenia proces powrotu do codziennego funkcjonowania był jak najbardziej sprawny.
1 filar prehabilitacji: aktywność fizyczna
Niejednokrotnie my, lekarze, słyszymy od pacjentów: „Jestem chory, źle się czuję, nie mam siły, mam masę negatywnych emocji, a nagle mam się zacząć ruszać i jeszcze odbywać jakiś trening”. Nie chodzi nam o uprawianie sportu zawodowego czy o intensywną aktywność fizyczną. Aktywność fizyczna w prehabilitacji to na przykład: zwykły spacer czy praca w ogródku o niewielkim wysiłku, zaparkowanie auta nieco dalej od sklepu i przejście dodatkowych 200 kroków lub zamiana samochodu na dojazdy autobusem.
Aktywność fizyczna to nie są bardzo obciążające ćwiczenia, ale rodzaj ruchu, który bardzo zmieni samopoczucie pacjenta i przygotuje go do kolejnych kroków leczenia. Ruch i odpowiednia masa mięśniowa na starcie leczenia przekładają się na to, że pacjent będzie to leczenie lepiej znosił, a rehabilitacja po zakończeniu leczenia będzie miała szansę odnieść większy sukces. Ćwiczenia powinny być regularne oraz indywidualnie dobrane, bezpieczne, czyli po konsultacji ze specjalistą. Można się skonsultować albo z fizjoterapeutą, albo z trenerem personalnym i dobrać odpowiednie ćwiczenia do tego, jakie pacjent ma potrzeby i możliwości.
Jakie ćwiczenia są bezpieczne dla większości pacjentów? Będą to spacery, spokojny trening siłowy (może być z obciążeniem własnego ciała), ćwiczenia oddechowe.
Jeżeli w trakcie wykonywania ćwiczeń pojawią się jakieś niepokojące objawy, oczywiście należy takie ćwiczenia przerwać. Tymi objawami mogą być na przykład: zawroty głowy czy nowe objawy neurologiczne, drętwienie, mrowienie, podwójne widzenie, ból, duszność. Można je też skonsultować ze specjalistą.
2 filar prehabilitacji: odpowiednie żywienie
Podkreślam na początku, że żywienie bez ruchu nie przyniesie oczekiwanego przez nas skutku, podobnie jak ruch bez odpowiedniego żywienia. Sama choroba, nowotwór, niejednokrotnie produkuje substancje, które powodują, że pacjent nie odczuwa głodu. Ośrodek głodu w mózgowiu jest hamowany. Niekiedy nie tyle prawidłowa dieta, co w ogóle jakiekolwiek spożywanie pokarmów w odpowiednich ilościach jest wyzwaniem dla pacjenta. W takich sytuacjach można skorzystać ze wsparcia dietetyka czy poradni dietetycznych, poradni prehabilitacyjnych, żeby odpowiednio dopasować dietę. Bardzo ważne jest to, żeby w diecie była odpowiednia ilość kalorii, białka, żeby było odpowiednie nawodnienie. U każdego pacjenta dieta będzie wyglądać inaczej. Nie ma uniwersalnego schematu diety, dlatego ważne jest omówienie tego tematu ze specjalistą.
Bardzo ważnym elementem jest zrozumienie, że dieta, którą stosujemy w trakcie leczenia, czy przygotowania do leczenia, to nie jest tzw. dieta przeciwnowotworowa, profilaktyczna. Dotyczy to nie tylko leczenia nowotworów ośrodkowego układu nerwowego, ale też innych nowotworów.
Dieta w prehabilitacji ma odpowiednio przygotować pacjenta do leczenia. Im bardziej agresywna jest choroba nowotworowa, tym bardziej agresywne jest nasze leczenie. Jeżeli mówimy o glejaku wielopostaciowym czy o złośliwych nowotworach w obrębie układu nerwowego, niejednokrotnie to są bardzo obciążające terapie. Polegają na leczeniu operacyjnym, w następnej kolejności na radio- czy chemioterapii, czy jeszcze innym leczeniu systemowym. Jest to leczenie długotrwałe, które potrafi trwać miesiącami, jeśli nawet nie latami.
To dlatego szalenie ważne jest, żeby organizm był przygotowany, silny, a pacjent startował do leczenia z wyższego pułapu wzmocnienia. Wiemy, że pacjent będzie słabszy po leczeniu, nie będzie mógł utrzymać aktywności fizycznej i stosować takiej diety jakiej byśmy wszyscy sobie życzyli. Jednak nawet jeśli będzie się w czasie leczenia czuł coraz słabiej, to im lepiej będzie przygotowany na samym początku, tym łatwiej będzie utrzymać wystarczające zapasy zasobów sprzed leczenia.
Czasem pacjentom i ich bliskim ta dieta wydaje się niezdrowa. Pewnie gdyby ktoś stosował taką dietę przez wiele lat, to byłaby ona niezdrowa. Jeśli jednak mówimy o okresie kilku, kilkunastu miesięcy i naszym celem jest przygotowanie pacjenta do leczenia i przejście przez to leczenie jak najlepiej, to jest właśnie ta dieta, którą pacjent powinien stosować.
Pacjenci z nowotworami ośrodkowego układu nerwowego miewają zaburzenia elektrolitowe. Mogą mieć na przykład za niskie stężenie sodu – zalecamy wtedy spożywanie krakersów, słonych paluszków. Absolutnie nie śmiałabym powiedzieć, że to jest zdrowe jedzenie, natomiast w bardzo prosty sposób przemyca dużą ilość soli. Jeżeli pacjent ma problem z jedzeniem mocno osolonego produktu, to wtedy właśnie takie krakersy, chipsy czy paluszki są świetnym sposobem na dostarczenie dużej ilości sodu, który jest pacjentowi potrzebny. Jak najbardziej, to nie jest długofalowo zdrowa dieta, ale taka, która jest w danej chwili potrzebna pacjentowi.
3 filar prehabilitacji: neurorehabilitacja
Choroba nowotworowa i leczenie mogą prowadzić do zmian w funkcjonowaniu układu nerwowego. Mogą się pojawić problemy z pamięcią, koncentracją, ze skupieniem uwagi, z codziennym funkcjonowaniem. A zatem jeżeli już przed leczeniem formy aktywności umysłowej zostaną wdrożone, to też jest szansa, że tak jak trening mięśni, tak samo tutaj trening dotyczący mózgu będzie przynosił pacjentowi korzyści. Nawet taki element jak utrzymywanie aktywności i kontakt z bliskimi, to szalenie istotny element prehabilitacji.
Wszystko jest ze sobą połączone. Odpowiednia aktywność, dieta, zadbanie o psychikę i o funkcje ośrodkowego układu nerwowego, dają szansę, żeby leczenie mogło być jak najlepiej tolerowane przez pacjenta. Im wcześniej wprowadzimy prehabilitację neurologiczną, tym szybszy może być powrót pacjenta do lepszej sprawności po leczeniu.
4 filar prehabilitacji: wsparcie psychologiczne
Wsparcie psychologiczne też jest bardzo ważne. My, lekarze bardzo często widzimy, że jest u pacjentów niechęć do porozmawiania ze specjalistą psychologiem.
Rozumiemy to i nikogo do takiej aktywności nie zmuszamy, ale zawsze staramy się podkreślić, że to nie jest oznaka słabości. Pacjent nie musi być sam w tym, przez co przechodzi. Co więcej, pozwolę sobie powtórzyć, że to ważne, bo jak psychika, kolokwialnie mówiąc “siądzie”, to kolejne elementy, czyli i aktywność fizyczna, i odpowiednia dieta, i ćwiczenia związane z funkcjonowaniem ośrodkowego układu nerwowego, to wszystko będzie trudniej wykonywać w takiej sytuacji. O każdy z tych kierunków musimy dbać przez cały czas leczenia pacjenta.
Czy są przeciwwskazania do aktywności fizycznej?
Tak, bardzo rzadko i występują przejściowo. Na pewno przeciwwskazaniem do aktywności fizycznej są:
- aktywne, ciężkie zakażenie, infekcja,
- dekompensacja układu krążenia,
- poważne zmiany w wynikach badań, na przykład bardzo nasilona anemia,
- niekontrolowane, nasilone objawy neurologiczne
Warto podkreślić, że to są objawy, które mogą sugerować, że dzieje się coś poważniejszego.
Te przeciwwskazania są w tym konkretnym momencie, w którym wystąpiły objawy. Jeżeli mamy ciężką infekcję, która zostanie wyleczona, to można wrócić do aktywności małymi kroczkami. Nie biegamy, nie jeździmy na rowerze, ale na przykład wracamy do spaceru wokół bloku.
Co wiemy o prehabilitacji w nowotworach ośrodkowego układu nerwowego?
Powyższe to jest to, co wiemy na temat prehabilitacji w przypadku leczenia nowotworów. Jeżeli chodzi stricte o nowotwory ośrodkowego układu nerwowego, to informacji, badań, czyli twardych dowodów naukowych jest niewiele. Nie mamy jeszcze odpowiedzi na to, jak powinniśmy te ćwiczenia dobrać, jaki program prehabilitacji jest dla pacjenta najlepszy i czy widzimy efekt związany z tym, jakie są wskaźniki przeżycia u pacjentów. Mamy natomiast badania, które mówią, że ruch może poprawiać jakość życia, że odpowiednio dobrana aktywność fizyczna jest bezpieczna u większości pacjentów.
Na podstawie tych danych, które mamy dotyczących głównie rehabilitacji w trakcie leczenia i po leczeniu pacjentów z rozpoznaniem nowotworów OUN, jak i tego, co obserwujemy u pacjentów z innymi nowotworami złośliwymi, widzimy, że prehabilitacja pozwala przygotować organizm do leczenia, wspiera sprawność i samodzielność pacjenta. Możemy pacjenta, dopóki jeszcze się dobrze czuje i jest w pełni sprawny, przygotować do tego, co go czeka. Prehabilitacja powinna być dopasowana indywidualnie do każdego pacjenta.
Dr n. med. Magdalena Stankiewicz
Specjalista radioterapii onkologicznej, zastępca kierownika Zakładu Brachyterapii NIO-PIB w Gliwicach. Absolwentka kierunku lekarskiego SUM oraz fizyki medycznej UŚ. Wiceprezes Górnośląskiej Fundacji Onkologicznej i pierwsza wiceprzewodnicząca Polskiego Towarzystwa Brachyterapii. Ukończyła studia podyplomowe z prawa w ochronie zdrowia oraz badań klinicznych w medycynie. Autorka licznych publikacji i wystąpień naukowych w Europie, Azji i USA.
Kampania „Diagnoza: glejak. Poznaj. Zrozum. Działaj”
Kampania „Diagnoza: glejak. Poznaj. Zrozum. Działaj” jest realizowana przy wsparciu firmy SERVIER.
Bibliografia:
Price SJ, Hughes JG, Jain S, Kelly C, Sederias I, Cozzi FM, et al. Precision Surgery for Glioblastomas. JPM 2025;15:96. https://doi.org/10.3390/jpm15030096.
Rauch S, Wan Y, Halai A, Manly T, Zheng H, Mayrand R, et al. Multidimensional cognitive reserve and cognitive outcomes in glioblastoma: a pre- and postoperative analysis. J Neurooncol 2026;177:11. https://doi.org/10.1007/s11060-026-05475-w.
Rong L, Li N, Zhang Z. Emerging therapies for glioblastoma: current state and future directions. J Exp Clin Cancer Res 2022;41:142. https://doi.org/10.1186/s13046-022-02349-7.
Zanotto A, Glover RN, Zanotto T, Boele FW. Rehabilitation in People Living with Glioblastoma: A Narrative Review of the Literature. Cancers 2024;16:1699. https://doi.org/10.3390/cancers16091699.
