Jakie leki przeciwbólowe można przyjmować podczas terapii onkologicznej i kiedy po nie sięgać?

Ból w trakcie leczenia onkologicznego może być związany zarówno z samą chorobą, jak i z operacją, radioterapią czy działaniami niepożądanymi leków. Sposób jego leczenia powinien być dostosowany do przyczyny i nasilenia dolegliwości, a także do wyników badań, chorób współistniejących oraz całego schematu terapii. Z tego artykułu dowiesz się, jakie leki przeciwbólowe można przyjmować podczas terapii onkologicznej i co równie ważne: po które z nich nie powinno się sięgać.

Niezależnie od tego, jaką terapię przeciwnowotworową przyjmujesz, pamiętaj o zapoznaniu się z treścią ulotki leków przeciwbólowych, które zamierzasz zastosować. Skonsultuj ich przyjmowanie z farmaceutą lub lekarzem prowadzącym.

Najpierw ustal, z jakim bólem masz do czynienia

Przed wyborem leku warto określić miejsce, charakter i natężenie bólu. Pomocna jest skala od 0 do 10 oraz spisywanie okoliczności towarzyszących bólowi: kiedy się pojawia, co go nasila, jaki lek został przyjęty i jak długo działał.

Ból piekący, przeszywający, przypominający porażenie prądem, któremu towarzyszy mrowienie lub drętwienie, może mieć charakter neuropatyczny. Z kolei ból nasilający się podczas ruchu może mieć inne podłoże niż stały ból obecny również w spoczynku. Takie informacje ułatwiają dobranie właściwego leczenia.

Leki przeciwbólowe: regularnie czy tylko doraźnie?

Jeżeli ból utrzymuje się przez większą część dnia lub regularnie powraca, lekarz może zalecić przyjmowanie leku o stałych porach. Celem jest utrzymanie działania przeciwbólowego, a nie czekanie, aż dolegliwości staną się trudne do opanowania.

Lek doraźny stosuje się zgodnie z ustalonym planem w razie pojedynczego epizodu bólu albo bólu przebijającego, czyli nagłego nasilenia dolegliwości mimo leczenia podstawowego. Jeśli dawki ratunkowe są potrzebne coraz częściej, lek działa krócej niż działał wcześniej lub ból wybudza ze snu, należy skontaktować się z lekarzem. Może to oznaczać konieczność zmiany leczenia, a nie samodzielnego zwiększania dawek.

Paracetamol – na łagodny ból i jako uzupełnienie leczenia

Paracetamol może być stosowany w łagodnym bólu oraz jako uzupełnienie silniejszego leczenia. Trzeba jednak sprawdzać skład preparatów złożonych, ponieważ paracetamol znajduje się także w wielu lekach na przeziębienie i gorączkę.

U dorosłych o masie ciała powyżej 50 kg charakterystyki wielu preparatów podają maksymalnie 4 g paracetamolu na dobę w leczeniu krótkotrwałym. Nie jest to jednak dawka bezpieczna dla każdego ani wartość, do której należy dążyć. Szczególnej ostrożności wymagają m.in. osoby z chorobami wątroby, niedożywieniem lub regularnie spożywające alkohol. 

Wpływ paracetamolu na busulfan. Busulfan stosowany m.in. przed przeszczepieniem komórek krwiotwórczych: paracetamol może zmniejszać klirens busulfanu, a tym samym zwiększać ekspozycję na lek. Z tego powodu European Society for Blood and Marrow Transplantation (EBMT), europejskie towarzystwo zajmujące się transplantacją komórek krwiotwórczych i terapiami komórkowymi, zaleca unikanie paracetamolu w ciągu 72 godzin przed podaniem busulfanu oraz podczas jego stosowania.

Podczas leczenia mogącego powodować neutropenię przed przyjęciem leku przeciwgorączkowego z powodu gorączki należy najpierw zmierzyć temperaturę i postępować zgodnie z zaleceniami ośrodka, aby nie zamaskować objawu zakażenia.

Niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ) – skuteczne, ale nie dla każdego

Ibuprofen, ketoprofen, naproksen czy diklofenak mogą pomagać między innymi w bólu zapalnym, mięśniowo-stawowym i kostnym. Mogą jednak zwiększać ryzyko krwawienia, uszkodzenia błony śluzowej przewodu pokarmowego i pogorszenia czynności nerek. 

Stosowany w onkologii metotreksat w połączeniu z ibuprofenem, naproksenem czy diklofenakiem może być dłużej usuwany z organizmu. Metotreksat jest usuwany przez nerki, a leki przeciwbólowe mogą spowolnić ten proces, czego skutkiem może być uszkodzenie nerek, wątroby lub szpiku kostnego. Dotyczy to szczególnie dużych dawek metotreksatu, choć i przy mniejszych należy zachować ostrożność. 

Ryzyko rośnie również przy odwodnieniu lub zaburzonej czynności nerek.

Niektóre leki antyangiogenne, np. bewacyzumab, same zwiększają ryzyko krwawienia i perforacji przewodu pokarmowego. NLPZ dodatkowo mogą uszkadzać jego błonę śluzową i wpływać na czynność płytek, dlatego ich zastosowanie powinno być wcześniej uzgodnione z zespołem prowadzącym. Nie oznacza to jednak, że połączenie jest zawsze bezwzględnie przeciwwskazane.

Aspiryna i Polopiryna zawierają kwas acetylosalicylowy, który także należy do NLPZ i hamuje czynność płytek krwi. Szczególna ostrożność jest potrzebna przy małopłytkowości, leczeniu przeciwkrzepliwym, chorobie wrzodowej i zwiększonym ryzyku krwawienia. Aspiryny zaleconej w małej dawce z przyczyn sercowo-naczyniowych nie należy samodzielnie odstawiać ani zastępować innym lekiem. Nie powinno się też łączyć kilku NLPZ bez konsultacji.

Przed ich zastosowaniem należy skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą, zwłaszcza przy małopłytkowości, odwodnieniu, chorobie nerek, chorobie wrzodowej, niewydolności serca oraz podczas stosowania leków przeciwkrzepliwych lub glikokortykosteroidów. Przyjmowanie leku podczas posiłku może ograniczyć dolegliwości ze strony żołądka, ale nie eliminuje ryzyka krwawienia ani uszkodzenia nerek.

A co z metamizolem?

Metamizol może być skutecznym lekiem przeciwbólowym, także w bólu o większym nasileniu, ale podczas terapii onkologicznej, szczególnie w czasie mielosupresyjnej  chemioterapii, musi być stosowany po uzgodnieniu z personelem medycznym. Rzadkim, lecz poważnym działaniem niepożądanym jest agranulocytoza, czyli gwałtowne zmniejszenie liczby granulocytów. Może rozwinąć się niezależnie od dawki, również u osoby, która wcześniej przyjmowała lek bez powikłań, a jej objawy mogą wystąpić zarówno podczas leczenia, jak i krótko po jego zakończeniu.

Agranulocytoza może początkowo objawiać się gorączką, dreszczami, bólem gardła lub bolesnymi zmianami błon śluzowych, zwłaszcza w jamie ustnej, nosie i gardle. Trzeba jednak pamiętać, że metamizol ma również działanie przeciwgorączkowe, dlatego stosowany z powodu gorączki może częściowo maskować te objawy. Jeśli podczas jego przyjmowania pojawią się nowe lub nietypowe dreszcze, ból gardła, bolesne owrzodzenia błon śluzowych albo gorączka utrzymuje się, nawraca lub towarzyszy jej wyraźne pogorszenie samopoczucia, lek należy odstawić i pilnie skontaktować się z lekarzem. W takiej sytuacji wskazane jest pilne wykonanie morfologii krwi z rozmazem. Europejska Agencja Leków nie zaleca już rutynowego kontrolowania morfologii u osób stosujących metamizol.  

Kiedy potrzebne są opioidy?

Opioidy, takie jak morfina lub oksykodon, są stosowane w bólu umiarkowanym i silnym. Ich włączenie nie oznacza, że choroba znajduje się w ostatnim stadium. Są standardowym elementem leczenia bólu nowotworowego.

Preparaty o przedłużonym uwalnianiu zwykle przyjmuje się regularnie, natomiast lek szybko działający może zostać przepisany jako dawka ratunkowa. Nie wolno samodzielnie zmieniać dawek, nagle odstawiać opioidu ani kruszyć tabletek o przedłużonym uwalnianiu. Przy leczeniu opioidami najczęściej już od początku potrzebne jest zapobieganie zaparciom. Natychmiastowej pomocy wymagają: nasilona senność, trudność z obudzeniem chorego lub wyraźne spowolnienie oddechu.

Znaczenie mają także interakcje. W badaniach okołooperacyjnych ondansetron zwiększał zapotrzebowanie na tramadol, co wskazuje na możliwość osłabienia działania przeciwbólowego tramadolu. Znaczenie tej interakcji zależy jednak od sytuacji klinicznej. Tramadol z innymi lekami serotoninergicznymi może zwiększać ryzyko zespołu serotoninowego. Benzodiazepiny i inne leki hamujące ośrodkowy układ nerwowy mogą w połączeniu z opioidami nasilać sedację i zahamowanie oddychania, a alkohol dodatkowo nasila działanie uspokajające.

Tolerancja i zależność fizyczna od opioidu nie są tym samym co uzależnienie. Uzależnienie jest możliwe, ale nie da się podać jednej wartości ryzyka dla wszystkich pacjentów. Większość osób z bólem nowotworowym stosuje silne opioidy bezpiecznie i skutecznie, gdy leczenie jest odpowiednio dobierane i monitorowane. Obawa przed uzależnieniem nie powinna prowadzić do samodzielnego zmniejszania dawki ani rezygnowania z leczenia.

Nie każdy ból ustąpi po typowym leku przeciwbólowym

W bólu neuropatycznym lekarz może zastosować na przykład pregabalinę, gabapentynę lub wybrane leki przeciwdepresyjne. Ich działanie rozwija się stopniowo, dlatego stosuje się je regularnie, a nie wyłącznie w chwili nasilenia bólu.

Przy bolesnych przerzutach do kości pomocne mogą być również radioterapia i leki wpływające na tkankę kostną. Nowy silny ból kręgosłupa połączony z osłabieniem kończyn, zaburzeniami czucia albo problemami z oddawaniem moczu lub stolca wymaga pilnej oceny medycznej.

Podsumowanie

W czasie terapii onkologicznej nie ma jednego leku przeciwbólowego odpowiedniego dla wszystkich pacjentów. Najbezpieczniej ustalić z zespołem prowadzącym prosty plan obejmujący lek stosowany regularnie, lek doraźny, dopuszczalne odstępy i liczbę dawek oraz objawy wymagające pilnego kontaktu z ośrodkiem.

Autor: dr n. farm. Dawid Wardecki, Szpital MSWiA w Katowicach

Bibliografia i więcej informacji:

1. Swarm RA, Youngwerth JM, Agne JL, et al. Adult Cancer Pain, Version 2.2025, NCCN Clinical Practice Guidelines in Oncology. J Natl Compr Canc Netw. 2025;23(7):e250032. doi:10.6004/jnccn.2025.0032.
2. Paice JA, Bohlke K, Barton D, et al. Use of Opioids for Adults With Pain From Cancer or Cancer Treatment: ASCO Guideline. J Clin Oncol. 2023;41(4):914–930. doi:10.1200/JCO.22.02198.
3. Fallon M, Giusti R, Aielli F, et al. Management of cancer pain in adult patients: ESMO Clinical Practice Guidelines. Ann Oncol. 2018;29(Suppl 4):iv166–iv191. doi:10.1093/annonc/mdy152.
4. World Health Organization. WHO Guidelines for the Pharmacological and Radiotherapeutic Management of Cancer Pain in Adults and Adolescents. Geneva: World Health Organization; 2018.
5. PDQ Supportive and Palliative Care Editorial Board. PDQ Cancer Pain. Bethesda (MD): National Cancer Institute; updated April 24, 2025. PMID: 26389387.
6. National Cancer Institute. Infection and Neutropenia during Cancer Treatment. Bethesda (MD): National Cancer Institute; reviewed January 23, 2020.
7. European Medicines Agency. EMA recommends measures to minimise serious outcomes of known side effect with painkiller metamizole. Amsterdam: European Medicines Agency; 2024.
8. Bauters T, Dadkhah A. Clinically Relevant Drug Interactions in HCT. In: Sureda A, Corbacioglu S, Greco R, et al., editors. The EBMT Handbook: Hematopoietic Cell Transplantation and Cellular Therapies. 8th ed. Cham: Springer; 2024. doi:10.1007/978-3-031-44080-9_31.
9. Bielack SS, Soussain C, Fox CP, et al. A European consensus recommendation on the management of delayed methotrexate elimination: supportive measures, leucovorin rescue and glucarpidase treatment. J Cancer Res Clin Oncol. 2024;150(10):441. doi:10.1007/s00432-024-05945-6.
10. European Medicines Agency. Avastin (bevacizumab): EPAR – Product Information. Amsterdam: European Medicines Agency; updated 2026.
11. National Cancer Institute. Bleeding and Bruising (Thrombocytopenia) and Cancer Treatment. Bethesda (MD): National Cancer Institute; reviewed December 29, 2022.
12. Rejestr Produktów Leczniczych. Tramadol+Paracetamol Sandoz, 37,5 mg + 325 mg, tabletki – Charakterystyka Produktu Leczniczego. Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych.
13. Rejestr Produktów Leczniczych. Metafen Paracetamol, 500 mg, tabletki – Charakterystyka Produktu Leczniczego. Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych.