Rak jajowodu: objawy i diagnostyka

Rak jajowodu to rzadki nowotwór złośliwy. Stanowi wyzwanie zarówno diagnostyczne, jak i terapeutyczne. Często można go rozpoznać dopiero po zbadaniu materiału usuniętego podczas operacji. W tym artykule przybliżamy kwestie objawów i diagnozowania raka jajowodu. 

Spis treści:

• Czym jest rak jajowodu?
• Jakie są czynniki ryzyka raka jajowodu?
• Czy nowotwór jajowodu jest dziedziczny?
• Rak jajowodu a rak jajnika
• Objawy raka jajowodów
• Diagnostyka raka jajowodu
• Wczesne wykrycie raka jajowodów i profilaktyka

Czym jest rak jajowodu?

Rak jajowodu (carcinoma oviducti, ang. carcinoma of the fallopian tube) to rzadki nowotwór ginekologiczny, który rozwija się w tkankach wyścielających jajowody – przewody łączące jajniki z macicą. 

Choć historycznie uważano go za najrzadszy nowotwór żeńskich narządów płciowych (ok. 1% przypadków), współczesne badania wskazują, że większość raków jajnika (zwłaszcza surowiczych o wysokim stopniu złośliwości) w rzeczywistości swój początek bierze właśnie w jajowodach [1].

Rozpoznanie pierwotnego raka jajowodu ustala się najczęściej przypadkowo podczas operacji wykonywanej z innych przyczyn ginekologicznych. Występuje w kilku typach histologicznych, z których najczęstszym jest rak gruczołowy brodawkowaty. 

Jakie są czynniki ryzyka raka jajowodu?

Na jedne czynniki ryzyka zachorowania mamy większy wpływ (np. masa ciała), na inne mniejszy (dziedziczne mutacje genetyczne). Ważne, żeby mieć świadomość, co powinno zwiększyć czujność. Czynniki ryzyka raka jajowodu obejmują:

• obciążony wywiad rodzinny w kierunku raka jajnika u bliskich krewnych (matka, córka, siostra),
• mutacje genetyczne, szczególnie w genach BRCA1 lub BRCA2,
• inne choroby, tj. endometrioza, przewlekłe stany zapalne miednicy mniejszej lub zespół Lyncha,
• pomenopauzalną terapię hormonalną,
• niebycie nigdy w ciąży (nulligravida) lub późne macierzyństwo (po 35. roku życia),
• otyłość oraz wysoki wzrost.

Ryzyko rośnie również wraz z wiekiem. Ponad połowa przypadków dotyczy kobiet powyżej 63. roku życia, choć ryzyko rośnie już po pięćdziesiątce.

Czy nowotwór jajowodu jest dziedziczny?

Według ogólnodostępnych danych medycznych (np. National Cancer Institute oraz towarzystwo ginekologii onkologicznej), około 20% przypadków raków surowiczych jajnika, jajowodu i otrzewnej ma związek z dziedzicznymi mutacjami genetycznymi [2].

Szacuje się, że u kobiet z mutacją BRCA1 ryzyko zachorowania na raka jajnika lub jajowodu w ciągu całego życia wynosi około 40-45%, natomiast w przypadku mutacji BRCA2 jest to około 11-17% [3].

Istnieją testy genetyczne, które mogą wykryć mutacje genów BRCA1 i BRCA2. Wiedza o podłożu genetycznym choroby ma dwa kluczowe aspekty:

• Obecność mutacji BRCA może determinować wybór leczenia (np. zastosowanie inhibitorów PARP, które są szczególnie skuteczne u chorych z tą mutacją).
• Wykrycie mutacji u pacjentki pozwala na przeprowadzenie badań kaskadowych u krewnych i wdrożenie u nich odpowiedniej profilaktyki.

Rzadszą przyczyną genetyczną, która również zwiększa ryzyko nowotworów ginekologicznych, jest Zespół Lyncha.

Rak jajowodu a rak jajnika

Rak jajowodu jest znacznie rzadszy niż rak jajnika. Objawy raka jajnika i jajowodu mogą być podobne, co utrudnia diagnostykę różnicową. Z medycznego punktu widzenia rak jajowodu jest często grupowany z rakiem jajnika i pierwotnym rakiem otrzewnej ze względu na:

• wspólne pochodzenie, ponieważ wywodzą się z tego samego rodzaju tkanki (nabłonka Müllerowskiego),
• podobny przebieg choroby: nowotwory te dają podobne objawy i wykazują tendencję do wczesnego rozprzestrzeniania się w jamie otrzewnej,
• leczenie i diagnostyka raka jajnika i jajowodu często wyglądają podobnie.

Objawy raka jajowodów

Objawy raka jajowodu mogą być niespecyficzne i łatwo je pomylić z innymi chorobami. Wykrycie raka w obrębie jajowodu we wczesnej fazie choroby jest trudne, ponieważ w początkowych stadiach choroba może przebiegać bezobjawowo. Dlatego ważne jest, aby pacjentka jak najszybciej zgłosiła się do lekarza, gdy wystąpią niepokojące objawy.

Jakie są pierwsze objawy raka jajowodów?

Wczesne objawy nowotworu mogą być różne. Zwracaj uwagę na takie symptomy jak:

• wzdęcia, ból, obrzęk lub uczucie ucisku w jamie brzusznej,
• wodniste lub krwiste upławy z pochwy,
• zaparcia, 
• nagłe lub częste parcie na mocz,
• częste trudności z jedzeniem (brak apetytu) lub uczucie pełności,
• guz w okolicy miednicy,
• problemy żołądkowo-jelitowe, takie jak gazy, wzdęcia lub zaparcia.

Objawy choroby mogą przypominać objawy raka jajnika.

Objawy zaawansowanego raka jajowodu

W zaawansowanym stadium raka jajowodu mogą wystąpić objawy takie jak:

• wodobrzusze (gromadzenie się płynu w jamie brzusznej),
• duszność,
• utrata masy ciała,
• osłabienie
• i ogólne pogorszenie stanu zdrowia.

Rak jajowodu może dawać przerzuty w obrębie jamy brzusznej i przerzuty odległe, które powodują objawy związane z zajęciem innych narządów.

Różnice w objawach raka jajowodu i jajnika

Bez wyniku badania histopatologicznego rozróżnienie tych nowotworów może być praktycznie niemożliwe. We wczesnych stadiach oba nowotwory często nie dają żadnych oznak, a kiedy już pojawią się objawy kliniczne, najczęściej obejmują niespecyficzne dolegliwości z jamy brzusznej (opisane wyżej).

Charakterystyczne cechy raka jajowodu, choć rzadko występują wszystkie naraz, w literaturze medycznej opisuje się je jako tzw. triadę objawów (hydrops tubae profluens), która jest bardziej specyficzna dla raka jajowodu niż jajnika:

1. Obfite upławy. Zazwyczaj wodniste, jasne (koloru miodowego) lub krwiste wydzieliny z pochwy. Nieprawidłowe krwawienia uważa się za objaw częściej towarzyszący rakowi jajowodu niż jajnika.
2. Ból w podbrzuszu, często o charakterze kolkowym.
3. Guz w miednicy: wyczuwalna masa podczas badania ginekologicznego.

Diagnostyka raka jajowodu

Aby zdiagnozować i określić stadium raka jajowodu, lekarze stosują różne metody, które pozwalają na ocenę narządów miednicy mniejszej i jamy brzusznej. Podczas wizyty lekarskiej lekarz zbiera wywiad dotyczący stanu zdrowia pacjentki i wykonuje badanie fizykalne.

Lekarz może zlecić również badania obrazowe, takie jak USG, tomografię komputerową (CT), rezonans magnetyczny (MRI) i pozytonową tomografię emisyjną (PET). Pozwalają one na ocenę wielkości guza, jego lokalizacji oraz ewentualnych przerzutów. Sprawdź, gdzie najszybciej wykonać te badania: wejdź na Onkoskaner.pl.

Ważnym badaniem jest również oznaczenie we krwi poziomu markera nowotworowego CA-125, substancji, która może być podwyższona w przypadku raka jajowodu. Nie jest to jednak badanie pozwalające na postawienie diagnozy, ponieważ poziom markerów nowotworowych może być wyższy z różnych powodów. Badanie CA-125 jest często wykorzystywane również do monitorowania przebiegu choroby i odpowiedzi na leczenie.

Ze względu na trudności diagnostyczne zmian rozrostowych w obrębie jajowodu we wczesnej fazie choroby, biopsja jest kluczowym elementem diagnostyki, pozwalającym na ocenę komórek nowotworowych pod mikroskopem. Często ostateczne rozpoznanie pierwotnego raka jajowodu lekarze ustalają dopiero podczas operacji lub na podstawie wyniku badania histopatologicznego z tkanki guza.

Wczesne wykrycie raka jajowodów i profilaktyka

Fakt, że na początku objawy nowotworu jajowodów są nieswoiste, utrudnia uzyskanie diagnozy odpowiednio wcześnie. Niestety, pomimo postępu medycyny, naukowcom nie udało się jeszcze opracować skutecznego testu przesiewowego.

Rutynowe oznaczanie markera CA-125 oraz wykonywanie USG przezpochwowego u kobiet bezobjawowych mają niską wartość predykcyjną i nie są zalecane jako standardowy screening. Z tego względu kluczową rolę odgrywają czujność onkologiczna i zgłaszanie lekarzowi niespecyficznych objawów (wzdęcia, bóle miednicy, częstomocz), jeśli utrzymują się one powyżej 12 dni w miesiącu [4].

Według obserwacji stosowanie doustnych tabletek antykoncepcyjnych, implantów lub wkładek wewnątrzmacicznych z lewonorgestrelem jest skorelowane ze zmniejszeniem ryzyka zachorowania o 30-60% [4]. Jednak u nosicielek mutacji BRCA1/2 może to zwiększać ryzyko i powinno być przedyskutowane z lekarzem. Ryzyko obniżają również: karmienie piersią, przebyte ciąże, utrzymywanie prawidłowej masy ciała oraz ograniczenie używek (alkoholu i tytoniu).

U pacjentek z rozpoznanym już nowotworem lub silnym wywiadem rodzinnym standardem jest kierowanie na badania genetyczne w kierunku mutacji BRCA1/2, co pozwala na wdrożenie odpowiedniej profilaktyki u krewnych.

Na czym polega profilaktyczne usunięcie jajowodów?

Profilaktyczne usunięcie jajowodów u nosicielek mutacji BRCA1/2 ma radykalnie obniżyć ryzyko wystąpienia raka jajowodu, jajnika oraz otrzewnej. Uznaje się ten zabieg za najskuteczniejszą metodę profilaktyki, chociaż skuteczność usunięcia samych jajowodów w zapobieganiu rakowi jajnika nie została jeszcze udowodniona oraz nie eliminuje ryzyka rozwoju nowotworu w pozostałych w ciele pacjentki jajnikach.

Współczesne standardy medyczne (np. wytyczne NCCN) kładą nacisk na dwa rodzaje interwencji:

• Profilaktyczne obustronne usunięcie jajników i jajowodów (RR-BSO): jest to złoty standard profilaktyki chirurgicznej. Polega na usunięciu obu jajników oraz jajowodów w całości, od ich strzępiastego końca aż do rogów macicy. Procedura ta zmniejsza ryzyko nowotworów ginekologicznych o około 90-96% [5].
• Obustronne usunięcie samych jajowodów (salpingektomia): rozważane u kobiet, które nie zakończyły jeszcze planów prokreacyjnych lub chcą uniknąć wczesnej menopauzy i zachować funkcje hormonalne i reprodukcyjne jajników.

Przebieg i technika operacyjna:
1. Metoda małoinwazyjna: zabieg zazwyczaj przeprowadza się metodą laparoskopową, co pozwala na szybszą rekonwalescencję pacjentki.
2. Minimalna manipulacja: zaleca się, aby chirurg w jak najmniejszym stopniu dotykał tkanek narzędziami, by uniknąć mechanicznego złuszczenia potencjalnych komórek nowotworowych.
3. Bezpieczne usuwanie: usunięte organy umieszcza się w specjalnym worku (endobagu) przed wyjęciem ich z miednicy.
4. Szczegółowa diagnostyka (SEE-FIM): każdy usunięty jajowód (zwłaszcza jego strzępiasty koniec) musi zostać poddany rygorystycznemu badaniu histopatologicznemu według protokołu SEE-FIM. Pozwala to wykryć ewentualne nowotwory w fazie utajonej lub zmiany przednowotworowe, zwane zmianami STIC.

Wytyczne sugerują przeprowadzenie operacji po zakończeniu planów macierzyńskich: między 35. a 40. rokiem życia (w przypadku mutacji BRCA1) lub między 40. a 45. rokiem życia (w przypadku mutacji BRCA2) [3].

Usunięcie jajników (w ramach procedury RR-BSO) u kobiet przed menopauzą wiąże się z nagłym ustaniem produkcji hormonów płciowych. Może to prowadzić do wystąpienia objawów menopauzalnych (uderzenia gorąca, poty), zwiększonego ryzyka osteoporozy i schorzeń układu sercowo-naczyniowego, zaburzeń funkcji seksualnych oraz obniżenia jakości życia.

Z tego względu podkreśla się wagę indywidualnego poradnictwa oraz rozważenia hormonalnej terapii zastępczej (HTZ) u nosicielek mutacji bez zdiagnozowanego raka piersi, aby złagodzić te skutki.

Podsumowanie

Rak jajowodu to rzadki nowotwór złośliwy układu rozrodczego, którego wczesne wykrycie i kompleksowe leczenie są kluczowe dla poprawy rokowania pacjentki. Diagnostyka raka jajowodu opiera się na badaniach obrazowych, laboratoryjnych i histopatologicznych.

Poznaj metody leczenia raka jajowodów w artykule: Rak jajowodu: leczenie i zachowanie płodności.

Artykuł powstał przy wsparciu MSD Polska sp. z o.o.

Autorka: Martyna Piotrowska

Źródła:

1. Szubert M, Suzin J, Kowalczyk-Amico K, Rak jajowodu – analiza przypadków i przegląd piśmiennictwa, Przegląd Menopauzalny 2010; 1: 44-47.
2. Treatment of Ovarian Epithelial, Fallopian, & Peritoneal Cancers – NCI
3. Cancer of the ovary, fallopian tube, and peritoneum: 2025 update – Renz – 2025 – International Journal of Gynecology & Obstetrics – Wiley Online Library
4. Ovarian Cancer/Fallopian Tube Cancer/Primary Peritoneal Cancer – NCCN Guidelines
5. Fallopian Tube Cancer: Symptoms, Diagnosis & Treatment – Cleveland Clinic